Honorowe krwiodawstwo bez powikłań – jak wcześnie wykrywać niedobór żelaza?

Krew i jej składniki pozostają niezbędnym elementem medycyny, a ich dostępność zależy od honorowych dawców krwi. Regularne donacje umożliwiają przeprowadzanie zabiegów operacyjnych, leczenie pacjentów onkologicznych, hematologicznych oraz ratowanie życia w stanach nagłych.

Regularne oddawanie krwi może prowadzić do stopniowego wyczerpywania zapasów żelaza oraz rozwoju utajonego niedoboru żelaza i niedokrwistości. Z tego względu honorowi dawcy krwi wymagają nie tylko kwalifikacji do donacji, ale również świadomej opieki profilaktycznej, monitorowania parametrów gospodarki żelazowej oraz odpowiednio wczesnej diagnostyki i leczenia niedoboru żelaza.

Honorowe krwiodawstwo opiera się na dobrowolnym i bezpłatnym oddawaniu krwi i jej składników. Osobie oddającej krew przysługuje tytuł „Honorowy Dawca Krwi”. Wyróżnia się również stopnie „Zasłużonego Honorowego Dawcy Krwi” oraz odznakę „Honorowy Dawca Krwi – Zasłużony dla Zdrowia Narodu”.

Wskazania do oddawania krwi

Przeciwwskazania do oddawania krwi

Częstotliwość oddawania krwi i jej składników zależy od rodzaju aktualnej i ostatniej donacji oraz ogólnego stanu zdrowia dawcy. Podczas jednej donacji krwi pełnej pobiera się najczęściej 450 ml krwi. O dopuszczalnej liczbie donacji i objętości pobieranych składników każdorazowo decyduje lekarz kwalifikujący na podstawie stanu zdrowia dawcy.

W ciągu roku kobiety mogą oddać maksymalnie 4 donacje krwi pełnej, a mężczyźni maksymalnie 6 donacji krwi pełnej.

Jednorazowa donacja 450 ml krwi prowadzi do utraty około 200–250 mg żelaza. Regularne oddawanie krwi może prowadzić do stopniowego wyczerpywania jego zapasów i rozwoju utajonego niedoboru żelaza lub niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Istotnym markerem gospodarki żelazowej u honorowych dawców krwi jest ferrytyna, odzwierciedlająca zapasy żelaza w organizmie. Spadek stężenia ferrytyny można obserwować jeszcze przed obniżeniem stężenia hemoglobiny i pojawieniem się niedokrwistości. Ryzyko niedoboru żelaza i obniżenia stężenia ferrytyny jest większe u:

• kobiet miesiączkujących,
• osób oddających krew kilka razy w roku,
• dawców oddających krwinki czerwone metodą erytroaferezy,
• osób stosujących diety eliminacyjne,
• osób z małymi zapasami żelaza przed rozpoczęciem regularnych donacji.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, szczególnie u osób regularnie oddających krew. Przewlekły niedobór żelaza i niedokrwistość mogą prowadzić do pogorszenia tolerancji wysiłku, tachykardii oraz nasilenia objawów u pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi.

U kobiet w wieku rozrodczym utrzymujący się niedobór żelaza i niedokrwistość, niezależnie od przyczyny, mogą wiązać się ze zwiększonym ryzykiem:

• porodu przedwczesnego,
• niskiej masy urodzeniowej noworodka,
• zaburzeń rozwoju płodu,
• innych powikłań okołoporodowych.

Niedobór żelaza może prowadzić do objawów negatywnie wpływających na jakość życia:

• przewlekłego zmęczenia,
• osłabienia,
• pogorszenia tolerancji wysiłku,
• duszności wysiłkowej,
• zaburzeń koncentracji i pamięci. 

U honorowych dawców krwi przewlekły niedobór żelaza zwiększa ryzyko czasowej dyskwalifikacji z oddawania krwi oraz może ograniczać możliwość dalszych regularnych donacji.

U honorowych dawców krwi opieka w POZ powinna uwzględniać identyfikację osób z podwyższonym ryzykiem niedoboru żelaza i niedokrwistości. Pogłębioną diagnostykę warto rozważyć szczególnie u pacjentów:

• oddających krew często – ≥3 donacje rocznie u mężczyzn oraz ≥1–2 donacje rocznie u kobiet,
• z krótkimi odstępami między donacjami (8–10 tygodni),
• z wywiadem wcześniejszej dyskwalifikacji z powodu niskiego stężenia hemoglobiny,
• zgłaszających objawy sugerujące niedobór żelaza,
• z dodatkowymi czynnikami ryzyka niedoboru żelaza:
  • młody wiek,
  • niskie BMI,
  • dieta uboga w żelazo,
  • obfite miesiączki u kobiet.

Strategie oznaczania ferrytyny u honorowych dawców krwi

Obecnie brak jest jednolitych międzynarodowych wytycznych określających optymalną częstość oznaczania stężenia ferrytyny u dawców krwi. Na podstawie rozwiązań stosowanych w wybranych krajach europejskich można jednak wyróżnić trzy główne strategie monitorowania stężenia ferrytyny u honorowych dawców krwi.

Interpretacja stężenia ferrytyny u honorowych dawców krwi

Podstawą leczenia niedoboru żelaza u honorowych dawców krwi jest suplementacja preparatami żelaza (np. Sorbifer Durules) oraz ograniczenie dalszej utraty żelaza związanej z częstymi donacjami. Najczęściej stosowane są doustne preparaty żelaza zawierające żelazo dwuwartościowe (np. Sorbifer Durules) lub trójwartościowe. Preparaty żelaza różnią się między sobą biodostępnością, tolerancją przewodu pokarmowego oraz zawartością jonów żelaza.

Doustna suplementacja żelaza może powodować działania niepożądane, takie jak:

• bóle brzucha,
• nudności,
• zaparcia,
• biegunki,
• ciemne zabarwienie stolca.

W celu poprawy tolerancji leczenia możliwe jest stosowanie mniejszych dawek preparatu, przyjmowanie żelaza (np. Sorbifer Durules) co drugi dzień lub zmiana rodzaju preparatu.

Wchłanianie żelaza zwiększa jednoczesne spożywanie witaminy C, natomiast zmniejszać je mogą między innymi:

• kawa,
• herbata,
• preparaty wapnia,
• inhibitory pompy protonowej.

W przypadku ciężkiego niedoboru żelaza, nietolerancji preparatów doustnych lub nieskuteczności leczenia możliwe jest zastosowanie dożylnej suplementacji żelaza.

Monitorowanie odpowiedzi na leczenie

Ocena skuteczności leczenia niedoboru żelaza powinna obejmować kontrolę stężenia hemoglobiny i ferrytyny oraz ocenę tolerancji stosowanego preparatu.

Doustny test obciążenia żelazem nie jest obecnie rekomendowany jako rutynowe narzędzie kwalifikacji do leczenia doustnego lub dożylnego.

Czas trwania leczenia

Leczenie niedoboru żelaza powinno być kontynuowane do czasu normalizacji stężenia hemoglobiny oraz odbudowy zapasów żelaza ocenianych na podstawie stężenia ferrytyny. W praktyce suplementacja trwa najczęściej od 3 do 6 miesięcy, a u regularnych honorowych dawców krwi może wymagać dłuższego monitorowania oraz okresowej suplementacji profilaktycznej.

Większość donacji krwi przebiega bez powikłań, jednak u części dawców mogą wystąpić łagodne reakcje niepożądane związane z oddawaniem krwi lub stresem okołodonacyjnym.

Do najczęstszych reakcji po oddaniu krwi należą:

• osłabienie,
• zawroty głowy,
• uczucie zmęczenia,
• nudności,
• nadmierna potliwość,
• omdlenia,
• krwiak w miejscu wkłucia,
• ból lub obrzęk kończyny.

W celu ograniczenia ryzyka powikłań zaleca się odpowiednie nawodnienie przed donacją, spożycie lekkiego posiłku, unikanie intensywnego wysiłku fizycznego po oddaniu krwi oraz obserwację dawcy po zakończeniu donacji.

Honorowe oddawanie krwi wiąże się nie tylko z korzyściami społecznymi, ale również z regularnym monitorowaniem stanu zdrowia dawcy. Każda donacja poprzedzona jest kwalifikacją lekarską i podstawowymi badaniami laboratoryjnymi, co może sprzyjać wcześniejszemu wykryciu niektórych nieprawidłowości zdrowotnych.

Honorowi dawcy krwi mogą korzystać również z benefitów organizacyjnych i socjalnych, takich jak:

• dni wolne od pracy lub nauki,
• ulga podatkowa,
• możliwość korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej poza kolejnością,
• zniżki i programy lokalne dla honorowych dawców krwi,
• darmowa komunikacja miejska w niektórych miastach.

• Honorowi dawcy krwi wymagają w POZ regularnej profilaktyki i monitorowania gospodarki żelazowej, szczególnie przy częstych donacjach.
• Jednorazowa donacja 450 ml krwi wiąże się z utratą około 200–250 mg żelaza, co może prowadzić do utajonego niedoboru żelaza i niedokrwistości, zwłaszcza u kobiet miesiączkujących, osób na dietach eliminacyjnych oraz regularnych dawców.
• Ferrytyna jest jednym z najważniejszych markerów wyczerpywania zapasów żelaza u honorowych dawców krwi i może obniżać się jeszcze przed spadkiem stężenia hemoglobiny oraz rozwojem niedokrwistości.
• Pogłębioną diagnostykę niedoboru żelaza należy rozważyć szczególnie u osób często oddających krew, z krótkimi odstępami między donacjami, wcześniejszą dyskwalifikacją z powodu niskiego stężenia hemoglobiny lub objawami sugerującymi niedobór żelaza.
• Podstawą leczenia niedoboru żelaza u honorowych dawców krwi jest suplementacja doustnymi preparatami żelaza (np. Sorbifer Durules) oraz ograniczenie dalszej utraty żelaza poprzez odpowiednie planowanie kolejnych donacji.
• Monitorowanie leczenia powinno obejmować ocenę wzrostu hemoglobiny, tolerancji preparatu oraz dalszą kontrolę ferrytyny do czasu odbudowy zapasów żelaza. Leczenie zwykle trwa 3–6 miesięcy.
• Choć niedobór żelaza jest stosunkowo częstym powikłaniem wielokrotnego dawstwa krwi, u pacjenta będącego regularnym dawcą nie należy automatycznie przypisywać każdej niedokrwistości wyłącznie częstym donacjom.

SOR/L40/MPME/MP/2026/06/00018

Informacja o leku Sorbifer Durules