Płuca, jelito grube, prostata, piersi – kilka słów o najczęstszych nowotworach w Polsce

Nowotwory złośliwe pozostają jednym z największych wyzwań zdrowotnych w Polsce. W 2022 r., czyli okresie, z którego pochodzą najbardziej aktualne pełne dane Krajowego Rejestru Nowotworów, odnotowano niemal 181,3 tys. nowych zachorowań i 96 tys. zgonów z powodu chorób nowotworowych. Odpowiadają one za 23% zgonów mężczyzn i 20% zgonów kobiet. 

W praktyce POZ szczególne znaczenie mają cztery lokalizacje: płuca, jelito grube, gruczoł krokowy oraz pierś. To one generują największą liczbę zachorowań i zgonów, a zarazem dają największe możliwości realnego wpływu poprzez czujność onkologiczną, wczesne rozpoznanie i kwalifikację do badań przesiewowych.

Rak płuca – choroba, która długo milczy

Rak płuca pozostaje najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych bez względu na płeć. Mimo obserwowanego spadku zachorowalności u mężczyzn (efekt zmniejszenia odsetka palących w społeczeństwie), ogólna śmiertelność pozostaje wysoka.

Z punktu widzenia patogenezy kluczowym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu, zarówno czynne, jak i bierne. Znaczenie mają również ekspozycje zawodowe (azbest, chrom, nikiel), radon oraz przewlekłe choroby płuc.

Największym problemem klinicznym pozostaje brak objawów we wczesnym stadium. Chorzy zgłaszają się z przewlekłym kaszlem (lub zmianą jego charakteru), dusznością czy nawracającymi infekcjami dolnych dróg oddechowych. Krwioplucie, chrypka czy ból w klatce piersiowej to objawy zwykle późniejsze. W praktyce POZ utrzymująca się powyżej 3 tygodni zmiana w obrazie klinicznym u osoby z istotnym wywiadem nikotynowym powinna skutkować pilną diagnostyką obrazową i rozważeniem szybkiej ścieżki onkologicznej.

Rokowanie zależy przede wszystkim od stadium zaawansowania. W niedrobnokomórkowym raku płuca (NSCLC) leczenie operacyjne w stadium I (pojedynczy guz ≤4 cm) daje szansę wieloletniego przeżycia. W raku drobnokomórkowym (SCLC), który cechuje się bardziej agresywnym przebiegiem, pięcioletnie przeżycia pozostają poniżej 10%. 

Rak jelita grubego – choroba, którą można wykryć, zanim stanie się rakiem

Rak jelita grubego jest trzecim najczęstszym nowotworem u mężczyzn i jedną z głównych przyczyn zgonów nowotworowych u obu płci. To nowotwór modelowy, jeśli chodzi o skuteczność profilaktyki wtórnej.

Rozwój raka jelita grubego jest procesem wieloletnim (od polipa do raka inwazyjnego). Styl życia odgrywa istotną rolę – wśród czynników ryzyka wymienia się: 

• dietę bogata w czerwone mięso, 
• otyłość, 
• brak aktywności fizycznej, 
• spożywanie alkoholu,
• nikotynizm.

Należy pamiętać również o pozostałych grupach wysokiego ryzyka, do których należą pacjenci:

• z nieswoistymi zapaleniami jelit: chorobą Leśniowskiego–Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego,
• z zespołem Lyncha (HNPCC, efektem mutacji genów naprawy niesparowanych zasad DNA, m.in. MLH1, MSH2, MSH6, PMS2),
• z rodzinną polipowatością gruczolakowatą (FAP, spowodowanym mutacją genu APC).

Objawy w stadium wczesnym bywają dyskretne: zmiana rytmu wypróżnień, niedokrwistość z niedoboru żelaza, okresowe bóle brzucha. U chorego po 50. r.ż. każda niewyjaśniona niedokrwistość powinna być traktowana jak potencjalny objaw nowotworu do czasu wykluczenia. To jedna z najważniejszych zasad czujności onkologicznej w POZ.

Badania przesiewowe mają ugruntowaną pozycję. Kolonoskopia co 10 lat między 50. a 64. r.ż. lub – w przypadku braku psychologicznej akceptacji metody endoskopowej ze strony pacjenta – test FIT (immunochemiczny test na krew utajoną w kale) wykonywany co 1–3 lata istotnie zmniejszają śmiertelność. Należy przy tym pamiętać, że druga ze wspomnianych metod cechuje się niższą czułością.

Wczesne stadia (I–II, czyli bez zajęcia regionalnych węzłów chłonnych ani przerzutów odległych) cechują się wysokim odsetkiem wyleczeń, podczas gdy stadium IV (rozsiane do innych narządów lub do otrzewnej) wiąże się z dramatycznym spadkiem przeżycia.

Rak gruczołu krokowego – między nadrozpoznawalnością a realnym zagrożeniem

Rak prostaty jest najczęstszym nowotworem u mężczyzn w Polsce. Częstość zachorowań rośnie, co częściowo wynika z częstszego oznaczania PSA.

European Society for Medical Oncology (ESMO) podkreśla, że populacyjny screening z wykorzystaniem PSA redukuje śmiertelność kosztem nadrozpoznawalności i nadleczenia. Właśnie dlatego decyzja o oznaczeniu tego markera powinna być świadoma i poprzedzona rozmową z pacjentem.

W praktyce POZ należy zwrócić uwagę na:

• objawy z dolnych dróg moczowych (LUTS, m.in. częstomocz, nykturia, nietrzymanie moczu, parcie na mocz) o nowym charakterze,
• bóle kostne u mężczyzny po 60. r.ż.,
• narastanie PSA w kolejnych oznaczeniach.

Wczesne stadia cechują się wysokim odsetkiem przeżyć 5-letnich, jednak część nowotworów ma przebieg powolny i może być objęta aktywnym nadzorem (ścisłym monitorowaniem zamiast leczenia radykalnego upfront), co podkreślają wytyczne ESMO.

Rak piersi – modelowy przykład skutecznego screeningu

Rak piersi pozostaje najczęstszym nowotworem kobiet (KRN). Jego wczesne wykrycie radykalnie poprawia rokowanie.

Do czynników ryzyka należą m.in.:

• wiek pomenopauzalny, 
• czynniki hormonalne (m.in. wczesna menarche, późna menopauza), 
• otyłość,
• mutacje BRCA1/2. 

Rekomendowana jest regularna mammografia co 2 lata u kobiet między 45. a 74 r.ż.

W praktyce POZ nie wolno lekceważyć:

• nowego, twardego guzka,
• asymetrii piersi,
• wciągnięcia brodawki,
• wycieku krwistego.

W stadium I (guz ≤2 cm z lub bez przerzutów w ruchomych węzłach chłonnych I–II piętra pachy po stronie guza) pięcioletnie przeżycia przekraczają 95%, natomiast w stadium uogólnionym spadają dramatycznie.

Wspólny mianownik – stadium ma znaczenie

We wszystkich czterech nowotworach decydującym czynnikiem rokowniczym pozostaje stadium zaawansowania w momencie rozpoznania. Leczenie – chirurgiczne, systemowe czy radioterapia – ma sens radykalny wyłącznie w stadiach wczesnych. W chorobie rozsianej celem jest najczęściej wydłużenie życia i poprawa jego jakości.

W związku z tym lekarze POZ powinni:

• nie bagatelizować utrzymujących się objawów,
• traktować niedokrwistość jako potencjalny objaw nowotworu,
• rozmawiać z pacjentami o badaniach przesiewowych,
• aktywnie identyfikować grupy wysokiego ryzyka.