Spirometria

Krótka teoria

Spirometria to badanie czynnościowe układu oddechowego, umożliwiające ocenę pojemności życiowej płuc oraz natężonego wydechu. Pacjent wykonuje maksymalny wdech, po czym jak najszybszy i najgłębszy wydech przez ustnik spirometru.

Badanie pozwala ocenić m.in:

• FEV₁ (forced expiratory volume in 1 second) – ilość powietrza wydmuchnięta w 1. sekundzie,
• FVC (forced vital capacity) – całkowita objętość wydmuchnięta po maksymalnym wdechu,
• FEV₁/FVC – stosunek tych dwóch wartości (wskaźnik Tiffeneau).

Spirometria i inne badania czynnościowe układu oddechowego są kluczowe w wykrywaniu obturacji i restrykcji oraz monitorowaniu wybranych chorób płuc.

Wskazania do spirometrii

Spirometria powinna być wykonywana u pacjentów z podejrzeniem zaburzeń wentylacyjnych lub narażonych na ich rozwój:

• przewlekły kaszel, duszność, świsty, uczucie braku powietrza;
• nieprawidłowe RTG klatki piersiowej lub gazometria;
• palenie tytoniu, narażenie zawodowe (pyły, gazy, opary);
• przed planowaną operacją (szczególnie torakochirurgiczną);
• ocena odpowiedzi na leczenie w astmie i POChP;
• badania orzecznicze (np. medycyna pracy, renta);
• kwalifikacja do intensywnych wysiłków fizycznych (nurkowanie, sport);
• badania kliniczne i epidemiologiczne.

Przeciwwskazania do spirometrii

Spirometria jest bezpieczna, jednak niekiedy może stanowić ryzyko ze względu na gwałtowne zmiany ciśnienia w klatce piersiowej i jamie brzusznej.

Brak przeciwwskazań bezwzględnych, natomiast przeciwwskazania względne obejmują:

• zawał serca lub operacja kardiochirurgiczna <7 dni;
• niestabilne nadciśnienie tętnicze, tachyarytmie;
• świeże zabiegi okulistyczne, neurochirurgiczne lub torakochirurgiczne (<4 tyg.);
• odma opłucnowa, krwioplucie, aktywna gruźlica;
• objawy infekcji górnych dróg oddechowych (odkrztuszanie, nadmierna wydzielina);
• brak współpracy pacjenta (upośledzenie poznawcze, bariera językowa).

Przygotowanie do badania – zalecenia dla pacjentów

Aby zapewnić wiarygodność badania, pacjent powinien:

• do 1 godziny przed: nie palić tytoniu, nie podejmować intensywnego wysiłku,
• do 2 godzin przed: nie jeść obfitych posiłków,
• do 8 godzin przed: unikać alkoholu i środków odurzających.

Interpretacja spirometrii

Interpretacja spirometrii opiera się na porównaniu uzyskanych parametrów (FEV₁, FVC, FEV₁/VC) z wartościami odniesienia dla zdrowej populacji o tej samej płci, wieku, wzroście i pochodzeniu etnicznym. Kluczową rolę odgrywa tu z-score – odchylenie standardowe od wartości średniej.

Za granicę normy przyjmuje się wartość z-score ≥-1,645, co odpowiada dolnej granicy 5. centyla w rozkładzie normalnym. Zatem:

Obturacja – kryteria rozpoznania 

Obturacja to ograniczenie przepływu powietrza w drogach oddechowych. 

Kryteria rozpoznania obturacji:

• FEV₁/FVC – z-score <-1,645 – według ERS/ATS 2021,
• lub FEV₁/FVC <0,7 – według GOLD 2025 (kryterium uproszczone).

Stopień obturacji – według wytycznych GOLD 2025 

Restrykcja 

Restrykcja to ograniczenie możliwości rozprężania płuc lub całkowitej objętości wentylacyjnej.

Uwaga: Rozpoznanie restrykcji wymaga potwierdzenia obniżonego TLC (total lung capacity) w bodypletyzmografii.

Kryteria sugerujące restrykcję:

• FVC <5. centyla (z-score <-1,645),
• FEV₁/FVC ≥LLN lub nawet podwyższony.

Najczęstsze przyczyny:

• choroby śródmiąższowe (np. włóknienie płuc),
• choroby klatki piersiowej (skolioza, kyfoza),
• otyłość olbrzymia,
• choroby nerwowo-mięśniowe.

Interpretacja wybranych parametrów według ATS/ERS 2021

Wygląd krzywych objętość–czas oraz przepływ–objętość w zależności od typu zaburzeń czynności układu oddechowego:

Próba rozkurczowa 

Próba rozkurczowa jest zalecana jako uzupełnienie spirometrii podstawowej, zwłaszcza u pacjentów z obturacją lub podejrzeniem choroby obturacyjnej. Jej celem jest ocena odwracalności zwężenia oskrzeli poprzez porównanie parametrów czynnościowych płuc przed i po inhalacji leku rozszerzającego oskrzela. Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, badanie to powinno być rozważone przy pierwszej spirometrii wykonywanej w ramach diagnostyki chorób obturacyjnych płuc.

Badanie przeprowadza się 10–15 minut po podaniu leku rozkurczowego – najczęściej stosuje się 400 µg salbutamolu lub fenoterolu (cztery wziewy po 100 µg za pomocą inhalatora ciśnieniowego, najlepiej z użyciem spejsera). 

U pacjentów, u których wskazane jest unikanie nadmiernej stymulacji adrenergicznej – np. z nadczynnością tarczycy, istotnym nadciśnieniem tętniczym, tachyarytmią lub chorobą wieńcową – preferowanym lekiem jest bromek ipratropium w dawce 80 µg (cztery wziewy po 20 µg). W takim przypadku spirometrię kontrolną wykonuje się po 30 minutach od podania leku.

Wskazania do wykonania:

• pierwsza spirometria z cechami obturacji (FEV₁/FVC <LLN),
• podejrzenie astmy oskrzelowej (w różnicowaniu z POChP),
• niepewny wynik podstawowej spirometrii,
• monitorowanie skuteczności leczenia (w astmie i POChP),
• kontrola odpowiedzi na leki rozkurczowe u pacjentów z dusznością,
• ocena odwracalności obturacji jako element kwalifikacji do terapii.

Zgodnie z wytycznymi ATS/ERS (2021), interpretując wyniki próby rozkurczowej, należy rozróżnić dwie kwestie:

• odwracalność obturacji – rozpoznawaną w przypadku normalizacji wskaźnika FEV₁/FVC po inhalacji leku,
• istotność poprawy – rozumianą jako wzrost FEV₁ i/lub FVC o ≥10% wartości należnej.

Wytyczne GOLD 2025Rozpoznanie POChP potwierdza się, jeżeli po podaniu leku rozkurczowego wskaźnik FEV₁/FVC utrzymuje się poniżej 0,7. Wytyczne GINA 2025 Astmę może sugerować: 

• wzrost FEV₁ i/lub FVC >12% i >200 ml względem wartości wyjściowej (większa pewność przy wzroście >15% i >400 ml),
• znamienna poprawa po 4 tygodniach leczenia przeciwzapalnego (FEV₁ >12% i >200 ml),
• duża zmienność wartości FEV₁ w kolejnych pomiarach (>12% i >200 ml), choć kryterium to ma niższą wiarygodność.

Warto pamiętać, że:

• normalizacja FEV₁/FVC po leku przemawia przeciwko rozpoznaniu POChP i zwiększa prawdopodobieństwo astmy;
• istotna poprawa FEV₁ i/lub FVC częściej występuje w astmie, ale może być obserwowana również u części pacjentów z POChP, a także u osób zdrowych;
• utrzymywanie się obturacji po leku nie różnicuje POChP i astmy – może występować w obu jednostkach chorobowych.

Przykładowe wyniki 

Pacjent 1 

• Mężczyzna, 65 lat, palacz, duszność.
• FEV₁/FVC = 0,61, FEV₁ = 55% wn.
• Brak poprawy po salbutamolu.
• → Obturacja trwała → POChP umiarkowana (GOLD 2).

Poradnik

Przewlekła obturacyjna choroba płuc

Sprawdź

Pacjent 2

• Kobieta, 28 lat, duszność napadowa, alergie.
• FEV₁/FVC = 0,68 → po inhalacji FEV₁ ↑ o 23%, 360 ml.
• → Obturacja odwracalna – rozpoznanie astmy.

Poradnik

Astma oskrzelowa

Sprawdź

Pacjent 3

• Pacjent, 57 lat, duszność.
• FEV₁/FVC = 0,86, FVC = 60% wn.
• → Podejrzenie restrykcji – konieczne pogłębienie diagnostyki. 

Poradnik

Duszność

Sprawdź

Kody ICD-10

Referencje

1. Graham, B. L., Steenbruggen, I., Miller, M. R., Barjaktarevic, I. Z., Cooper, B. G., Hall, G. L., Hallstrand, T. S., Kaminsky, D. A., McCarthy, K., McCormack, M. C., Oropez, C. E., Rosenfeld, M., Stanojevic, S., Swanney, M. P., & Thompson, B. R. (2019). Standardization of Spirometry 2019 Update. An Official American Thoracic Society and European Respiratory Society Technical Statement. American journal of respiratory and critical care medicine, 200(8), e70–e88. 
2. Stanojevic, S., Kaminsky, D. A., Miller, M. R., Thompson, B., Aliverti, A., Barjaktarevic, I., Cooper, B. G., Culver, B., Derom, E., Hall, G. L., Hallstrand, T. S., Leuppi, J. D., MacIntyre, N., McCormack, M., Rosenfeld, M., & Swenson, E. R. (2022). ERS/ATS technical standard on interpretive strategies for routine lung function tests. The European respiratory journal, 60(1), 2101499. 
3. Boros, P., Mejza, F., & Gomółka, P. (2020). Wykonywanie spirometrii według standardów American Thoracic Society i European Respiratory Society 2019. Medycyna Praktyczna.
4. Boros, P. (2022). Interpretacja wyników badań czynnościowych płuc. Omówienie zaleceń American Thoracic Society i European Respiratory Society 2021. Medycyna Praktyczna.
5. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) Global Strategy for Prevention, Diagnosis and Management of COPD: 2025 Report. https://goldcopd.org/2025-gold-report/ 
6. Global Initiative for Asthma. 2025 GINA Main Report. Global strategy for asthma management and prevention. https://ginasthma.org/2025-gina-strategy-report/ 
7. Gajewski, P. (2024). Interna Szczeklika 2024/2025 – mały podręcznik.