ADHD u osób dorosłych

Nadpobudliwość psychoruchowa z deficytem uwagi (ADHD) jest zaburzeniem neurorozwojowym charakteryzującym się utrwalonym, nieadekwatnym do etapu rozwoju wzorcem zaburzeń uwagi i/lub nadaktywności oraz impulsywności, który wpływa na codzienne funkcjonowanie pacjenta [1,2].

Obraz kliniczny ADHD zmienia się wraz z wiekiem [2,3]. U osób dorosłych objawy nadaktywności mogą być mniej wyraźne niż w dzieciństwie i przyjmować postać m.in. wewnętrznego niepokoju, trudności z odpoczynkiem czy nadmiernego angażowania się w aktywności. Z kolei zaburzenia uwagi mogą manifestować się dezorganizacją, zapominaniem, łatwym rozpraszaniem się oraz trudnością w kończeniu rozpoczętych zadań [2]. U części pacjentów istotnym elementem obrazu klinicznego są również impulsywne decyzje i zachowania podejmowane bez wystarczającego rozważenia ich konsekwencji [2].

W aktualnych systemach diagnostycznych wyróżnia się trzy prezentacje ADHD [2]:

• mieszaną,
• z przewagą zaburzeń uwagi,
• z przewagą nadaktywności i impulsywności.

U starszej młodzieży i osób dorosłych częściej obserwuje się prezentację z przewagą zaburzeń uwagi, ponieważ objawy nadaktywności i impulsywności mają tendencję do wyraźniejszego zmniejszania się wraz z wiekiem [2].

ADHD wpływa nie tylko na nasilenie objawów, ale także na długoterminowe funkcjonowanie pacjentów. W przeglądzie systematycznym obejmującym 351 badań oceniano odległe konsekwencje ADHD w dziewięciu obszarach funkcjonowania, w tym m.in.

• edukacji,
• pracy zawodowej,
• relacji społecznych,
• samooceny,
• prowadzenia pojazdów,
• zachowań związanych z używaniem substancji.

U osób z nieleczonym ADHD długoterminowe wyniki były gorsze we wszystkich analizowanych kategoriach w porównaniu z osobami bez ADHD. Zastosowanie leczenia wiązało się natomiast z poprawą długoterminowych wyników w porównaniu z nieleczonym ADHD, chociaż najczęściej nie prowadziło do ich pełnej normalizacji względem osób bez ADHD [4].

• Jakie trudności zgłasza pacjent obecnie? – należy szczegółowo ocenić zaburzenia koncentracji uwagi, rozpraszanie się, zapominanie, dezorganizację, trudności w kończeniu zadań, nadruchliwość oraz impulsywność [1,2,3].
• Czy podobne objawy występowały w dzieciństwie? – w diagnostyce należy ustalić obecność części objawów przed 12. r.ż., uwzględniając możliwość zmiany ich obrazu klinicznego wraz z wiekiem [2,3].
• W ilu obszarach życia pojawiają się trudności? – istotne jest określenie wpływu objawów m.in. na funkcjonowanie rodzinne, społeczne, edukacyjne, zawodowe i codzienną organizację życia [3]. Objawy powinny być obecne w co najmniej dwóch kontekstach życiowych i prowadzić do klinicznie istotnego pogorszenia funkcjonowania [3].
• Czy pacjent stosuje strategie kompensacyjne? – szczególnie u kobiet objawy mogą być długo maskowane dzięki rozbudowanym strategiom kompensacyjnym, co może opóźniać rozpoznanie [2,3].
• Czy występują inne zaburzenia psychiczne? – w diagnostyce różnicowej należy uwzględnić m.in. zaburzenia nastroju, zaburzenia lękowe, PTSD, chorobę afektywną dwubiegunową, zaburzenia psychotyczne, inne zaburzenia neurorozwojowe oraz zaburzenia związane z używaniem substancji [2,3].
• Jak pacjent śpi? – zaburzenia snu mogą współistnieć z ADHD, ale mogą także powodować objawy przypominające zaburzenia uwagi i nadaktywność, dlatego ocena snu jest istotnym elementem diagnostyki różnicowej [2].
• Czy istnieją przeciwwskazania lub czynniki ryzyka przed rozpoczęciem farmakoterapii? – należy zebrać informacje m.in. dotyczące chorób układu sercowo-naczyniowego, tików, padaczki, jaskry, chorób wątroby, stosowanych leków oraz występowania poważnych chorób serca i nagłych zgonów sercowych w rodzinie [3,5].

Podstawą diagnostyki ADHD jest dokładny wywiad kliniczny przeprowadzony przez doświadczonego klinicystę, który może mieć formę swobodną, częściowo ustrukturyzowaną lub ustrukturyzowaną [2,3]. Według polskich rekomendacji pełny wywiad diagnostyczny u osoby dorosłej powinien trwać co najmniej 90 minut [3].

Jednym z najczęściej rekomendowanych narzędzi służących do ustrukturyzowania diagnostyki jest DIVA-5 (nld. Diagnostisch Interview voor ADHD bij volwassenen, 5e editie), obejmujący ocenę objawów zaburzeń uwagi, nadaktywności i impulsywności oraz ich początku i wpływu na funkcjonowanie w różnych obszarach życia [2,3]. Wynik nie potwierdza jednak automatycznie ani nie wyklucza ADHD – uzyskane informacje wymagają interpretacji klinicznej [3].

Kwestionariusze przesiewowe, takie jak ASRS (Adult ADHD Self-Report Scale), mogą wspierać identyfikację osób wymagających pełnej diagnostyki, ale nie powinny być stosowane jako samodzielne narzędzia diagnostyczne [2,3]. Dodatni wynik zwiększa zasadność przeprowadzenia pełnego wywiadu, natomiast wynik ujemny nie wyklucza ADHD, jeżeli obraz kliniczny nadal budzi podejrzenie zaburzenia [3].

Przed rozpoczęciem farmakoterapii należy ocenić nasilenie objawów i stopień zaburzenia funkcjonowania oraz zebrać pełny wywiad psychiatryczny i internistyczny [3,5]. W przypadku rozważania leczenia psychostymulującego istotna jest wyjściowa ocena układu sercowo-naczyniowego, obejmująca m.in. ciśnienie tętnicze i częstość akcji serca [3,5].

Podczas diagnostyki i leczenia ADHD szczególnej uwagi wymagają sytuacje mogące zwiększać ryzyko związane z farmakoterapią psychostymulującą lub wskazywać na konieczność pilnej ponownej oceny pacjenta [3,5]. Należą do nich:

• pojawienie się myśli lub zachowań samobójczych;
• pojawienie się objawów psychotycznych lub maniakalnych;
• kołatanie serca, wysiłkowy ból w klatce piersiowej, niewyjaśnione omdlenie lub duszność podczas leczenia;
• pojawienie się napadów drgawkowych lub zwiększenie częstości dotychczasowych napadów;
• podejrzenie niewłaściwego stosowania, nadużywania lub przekazywania psychostymulantów innym osobom.

Diagnostyka ADHD powinna łączyć [2,3]:

• szczegółowy wywiad dotyczący całego życia pacjenta,
• ocenę aktualnych objawów oraz ich wpływu na funkcjonowanie,
• diagnostykę różnicową i analizę ewentualnej współchorobowości.

Informacje od osób bliskich mogą zwiększać trafność oceny, zwłaszcza w odniesieniu do objawów występujących w dzieciństwie, jednak brak możliwości uzyskania takiego wywiadu nie wyklucza rozpoznania [2,3].

Kiedy wykonać badanie przesiewowe?

Powszechny przesiew całej populacji w kierunku ADHD nie jest rekomendowany [3]. Badanie przesiewowe warto stosować w grupach podwyższonego ryzyka, m.in. u osób [3]:

• samodzielnie zgłaszających podejrzenie ADHD,
• z przewlekłymi problemami dotyczącymi koncentracji, impulsywności lub nadruchliwości,
• z pozorną opornością na leczenie innych zaburzeń psychicznych.

Kiedy wykonać badania dodatkowe?

Rutynowe wykonywanie badań neuropsychologicznych, EEG lub neuroobrazowania nie jest zalecane w celu potwierdzania ADHD [2,3]. Badania te mogą być przydatne w wybranych przypadkach diagnostycznych, przede wszystkim przy podejrzeniu innych współistniejących problemów klinicznych [2,3].

EKG nie jest konieczne rutynowo u każdego pacjenta, natomiast powinno być rozważone przed leczeniem u osób z istotnymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego, nieprawidłowościami stwierdzonymi w badaniu lub odpowiednim obciążeniem rodzinnym [3].

Rozpoznanie ADHD ma charakter kliniczny i nie może opierać się wyłącznie na kwestionariuszu przesiewowym, pojedynczym objawie ani odpowiedzi na zastosowaną farmakoterapię [1,2,3]. Podstawą jest szczegółowy wywiad obejmujący:

• aktualne funkcjonowanie oraz okres dzieciństwa,
• ocenę wpływu objawów na różne obszary życia,
• diagnostykę różnicową [2,3].

Należy jednocześnie ocenić, czy zgłaszanych trudności nie wyjaśnia lepiej inne zaburzenie psychiczne, choroba somatyczna, zaburzenie snu, stosowany lek lub substancja psychoaktywna [2,3].

Postępowanie terapeutyczne powinno być wielokierunkowe i obejmować psychoedukację, odpowiednio dobrane oddziaływania psychospołeczne oraz – zależnie od nasilenia objawów i ich wpływu na funkcjonowanie – farmakoterapię [3].

U dorosłych z umiarkowanym lub znacznym zaburzeniem funkcjonowania leki stanowią leczenie pierwszej linii, a rekomendowanymi opcjami pierwszego wyboru są długo działające psychostymulanty – metylofenidat w postaci o przedłużonym/zmodyfikowanym uwalnianiu lub lisdeksamfetamina [3]. Co istotne, u pacjentów leczonych metylofenidatem o przedłużonym/zmodyfikowanym uwalnianiu (np. Cognimentin LA) w okresie młodzieńczym, u których objawy utrzymują się po osiągnięciu dorosłości i którzy odnoszą wyraźną korzyść z leczenia, zasadne może być kontynuowanie terapii w wieku dorosłym [5]. Psychostymulanty są wykorzystywane w leczeniu ADHD od wielu dziesięcioleci, a metylofenidat (np. Cognimentin LA) należy do leków o długoletnim zastosowaniu klinicznym w tym wskazaniu [3].

Preparaty długo działające są preferowane m.in. ze względu na wygodę dawkowania raz na dobę, potencjalnie lepsze przestrzeganie zaleceń, stabilniejszy efekt w ciągu dnia, mniejsze prawdopodobieństwo objawów z odbicia i mniejszy potencjał nadużywania niż w przypadku form szybko działających [3].

Wywiad

Do poradni zdrowia psychicznego dla osób dorosłych zgłosiła się 19-letnia pacjentka w celu kontynuacji leczenia ADHD. Od wielu lat występowały u niej trudności z koncentracją uwagi, organizacją codziennych obowiązków oraz zarządzaniem czasem. Pacjentka często odkładała wykonanie zadań do ostatniej chwili, rozpoczynała kilka czynności jednocześnie bez ich ukończenia, gubiła potrzebne przedmioty i miała trudności z utrzymaniem uwagi podczas dłuższych lub monotonnych czynności. Podobne trudności występowały już w okresie wczesnoszkolnym i przed rozpoczęciem farmakoterapii istotnie wpływały na jej funkcjonowanie edukacyjne, domowe i społeczne. 

Pacjentka pozostaje pod opieką poradni zdrowia psychicznego (konsultacje psychiatryczne i psychologiczne) od 15. r.ż. W ramach dotychczasowej diagnostyki, w 15. r.ż. u pacjentki przeprowadzono testy przesiewowe w kierunku ADHD, w których uzyskano wynik dodatni. W pogłębionym wywiadzie psychiatrycznym potwierdzono wówczas rozpoznanie ADHD. Od 16. r.ż., gdy zamieszkiwała za granicą, pacjentka przyjmowała metylofenidat o zmodyfikowanym uwalnianiu pod nazwą Ritalin LA 10 mg raz na dobę rano (preparat niedostępny w Polsce), z dobrą skutecznością i tolerancją. Ze względu na utrzymywanie się objawów ADHD oraz wyraźne korzyści z dotychczasowego leczenia farmakoterapia była kontynuowana po osiągnięciu pełnoletności. Obecnie pacjentka zgłosiła się do poradni zdrowia psychicznego dla osób dorosłych w celu dalszego prowadzenia leczenia. Poza tym pacjentka nie choruje przewlekle i nie przyjmuje innych leków na stałe. W wywiadzie nie stwierdzono padaczki, jaskry, guza chromochłonnego nadnerczy, nadczynności tarczycy ani tyreotoksykozy. Pacjentka neguje występowanie obecnie lub w przeszłości ciężkiej depresji, jadłowstrętu psychicznego, skłonności samobójczych, objawów psychotycznych, manii, schizofrenii lub ciężkiego, niekontrolowanego zaburzenia afektywnego dwubiegunowego. Ponadto neguje choroby układu sercowo-naczyniowego, w tym nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, chorobę wieńcową, kardiomiopatię, przebyte zawały oraz zaburzenia rytmu serca. Nie zgłasza kołatań serca, wysiłkowego bólu w klatce piersiowej, duszności ani omdleń o niewyjaśnionej przyczynie. W wywiadzie nie stwierdzono również chorób naczyń mózgowych, tętniaka mózgu, innych anomalii naczyniowych ani przebytego udaru. Wywiad rodzinny nieobciążony.

Pacjentka nie jest w ciąży i nie karmi piersią. Jako metodę antykoncepcji od roku stosuje hormonalną wkładkę wewnątrzmaciczną. Nie pali papierosów, nie pije alkoholu, neguje stosowanie substancji psychoaktywnych. Alergii dotychczas nie stwierdzono. 

Badanie przedmiotowe

Pacjentka w stanie ogólnym dobrym, wydolna krążeniowo i oddechowo, z zachowanym kontaktem słowno-logicznym. Ciśnienie tętnicze 116/70 mmHg, tętno 74/min, BMI 23,1 kg/m². Skóra różowa, ciepła, bez widocznych zmian patologicznych. Osłuchowo nad polami płucnymi obustronnie prawidłowy szmer pęcherzykowy. Akcja serca miarowa, bez słyszalnych szmerów dodatkowych. Brzuch miękki, niebolesny, bez objawów otrzewnowych. Objaw Chełmońskiego ujemny, objaw Goldflama obustronnie ujemny. Perystaltyka jelit słyszalna, prawidłowa. Nie stwierdzono obrzęków obwodowych.

Pacjentka prawidłowo zorientowana auto- i allopsychicznie. Nastrój wyrównany, napęd prawidłowy. W trakcie rozmowy nie obserwowano cech nadruchliwości psychoruchowej, pacjentka pozostawała spokojna ruchowo. Tok myślenia logiczny i spójny. Neguje występowanie objawów psychotycznych i maniakalnych, zaburzeń świadomości, myśli i zamiarów samobójczych, zachowaniem ich nie zdradza.

Dalsze postępowanie

Podczas konsultacji psychiatrycznej przeprowadzono pogłębiony wywiad obejmujący aktualne objawy, ich występowanie w dzieciństwie, wpływ na codzienne funkcjonowanie, wywiad rozwojowy, psychiatryczny i somatyczny oraz diagnostykę różnicową.

Po analizie dotychczasowej diagnostyki psychologicznej, przeprowadzeniu pogłębionego wywiadu psychiatrycznego oraz ocenie stanu somatycznego potwierdzono rozpoznanie ADHD.

Pacjentce udzielono psychoedukacji dotyczącej ADHD, w tym charakteru objawów, ich wpływu na codzienne funkcjonowanie, możliwego przebiegu zaburzenia oraz dostępnych form leczenia. Zalecono kontynuację wsparcia psychologicznego oraz – po omówieniu korzyści i potencjalnych działań niepożądanych – zadecydowano o kontynuacji farmakoterapii metylofenidatem o zmodyfikowanym uwalnianiu (w formulacji Ritalin LA dostępnej w Polsce pod nazwą Cognimentin LA), rozpoczętej w 16. r.ż., w dotychczasowej dawce 10 mg raz na dobę rano.

Pacjentkę poinformowano, że kapsułka może być stosowana niezależnie od posiłku. Omówiono również, aby nie przyjmowała leku zbyt późno rano z uwagi na możliwość zaburzeń snu. Wyjaśniono, że preparat zawiera równą ilość granulek o natychmiastowym i opóźnionym uwalnianiu, a druga część dawki jest uwalniana po około 4 godzinach, co ma zapewniać terapeutyczne stężenia metylofenidatu przez około 8 godzin [5].

Zalecono monitorowanie skuteczności leczenia, jakości snu, apetytu i masy ciała, ciśnienia tętniczego, częstości akcji serca oraz stanu psychicznego [3,5]. Poinstruowano, jak prawidłowo wykonywać pomiary. Pacjentkę poinformowano, że w razie wystąpienia niepokojących zmian w stanie psychicznym, w szczególności myśli lub zamiarów samobójczych, powinna pilnie skontaktować się z lekarzem psychiatrą lub zgłosić się do najbliższej izby przyjęć/SOR. Ustalono wizytę kontrolną po 4 tygodniach.

Wywiad

Pacjentka zgłosiła się na wizytę kontrolną po 4 tygodniach. Podaje utrzymywanie się wyraźnej poprawy zdolności do utrzymania uwagi, organizacji codziennych obowiązków oraz rozpoczynania i kończenia zaplanowanych zadań. Nadal rzadziej odkłada obowiązki na później i rzadziej zapomina o sprawach wymagających wykonania. Utrzymuje się poprawa funkcjonowania zarówno w pracy, jak i w życiu codziennym. Leczenie jest dobrze tolerowane. Pacjentka nie zgłasza pogorszenia jakości snu, zmniejszenia apetytu ani spadku masy ciała. Neguje kołatania serca, ból w klatce piersiowej, omdlenia oraz wystąpienie nowych lub nasilenie wcześniejszych objawów psychicznych. Pacjentka regularnie wykonywała zalecone pomiary ciśnienia tętniczego, częstości akcji serca oraz masy ciała. Pomiary były przeprowadzane prawidłowo, a uzyskiwane wartości pozostawały w granicach norm referencyjnych.

Badanie przedmiotowe

Pacjentka w stanie ogólnym dobrym, wydolna krążeniowo i oddechowo, z zachowanym kontaktem słowno-logicznym. Ciśnienie tętnicze 118/69 mmHg, tętno 72/min, BMI 23,1 kg/m². Skóra różowa, ciepła, bez widocznych zmian patologicznych. Osłuchowo nad polami płucnymi obustronnie prawidłowy szmer pęcherzykowy. Akcja serca miarowa, bez słyszalnych szmerów dodatkowych. Brzuch miękki, niebolesny, bez objawów otrzewnowych. Objaw Chełmońskiego ujemny, objaw Goldflama obustronnie ujemny. Perystaltyka jelit słyszalna, prawidłowa. Nie stwierdzono obrzęków obwodowych.

Pacjentka prawidłowo zorientowana auto- i allopsychicznie. Nastrój wyrównany, napęd prawidłowy. W trakcie rozmowy nie obserwowano cech nadruchliwości psychoruchowej, pacjentka pozostawała spokojna ruchowo. Tok myślenia logiczny i spójny. Neguje występowanie objawów psychotycznych, maniakalnych, zaburzeń świadomości, myśli i zamiarów samobójczych, zachowaniem ich nie zdradza. 

Dalsze postępowanie

Ze względu na utrzymującą się poprawę kliniczną oraz dobrą tolerancję leczenia pozostawiono dotychczasową dawkę metylofenidatu o zmodyfikowanym uwalnianiu (np. Cognimentin LA) 10 mg raz na dobę rano. Zalecono kontynuację wsparcia psychologicznego oraz dalszą obserwację funkcjonowania pacjentki w obszarze zawodowym, domowym i społecznym. Zalecono monitorowanie skuteczności leczenia, jakości snu, apetytu i masy ciała, ciśnienia tętniczego, częstości akcji serca oraz stanu psychicznego. Poinstruowano, jak prawidłowo wykonywać pomiary. Pacjentkę poinformowano, że w razie wystąpienia niepokojących zmian w stanie psychicznym, w szczególności myśli lub zamiarów samobójczych, powinna pilnie skontaktować się z lekarzem psychiatrą lub zgłosić się do najbliższej izby przyjęć/SOR. Ustalono wizytę kontrolną po 6 miesiącach.

1. Magnus, W., Anilkumar, A. C., & Shaban, K. (2023). Attention deficit hyperactivity disorder. StatPearls - NCBI Bookshelf. https:​/​/​www.​ncbi.​nlm.​nih.​gov/​books/​NBK441838/​
2. Cortese, S., Bellgrove, M. A., Brikell, I., Franke, B., Goodman, D. W., Hartman, C. A., Larsson, H., Levin, F. R., Ostinelli, E. G., Parlatini, V., Ramos-Quiroga, J. A., Sibley, M. H., Tomlinson, A., Wilens, T. E., Wong, I. C. K., Hovén, N., Didier, J., Correll, C. U., Rohde, L. A., & Faraone, S. V. (2025). Attention-​deficit/​hyperactivity disorder (ADHD) in adults: evidence base, uncertainties and controversies. World psychiatry : official journal of the World Psychiatric Association (WPA), 24(3), 347–371. https:​/​/​doi.​org/​10.​1002/​wps.​21374
3. Gondek, T. M., Stramecki, F., Cieśla, M., Ziegart-Sadowska, K., Foryciarz, K., & Główczyński, P. et al. (2025). Assessment and management of adults with ADHD. Guidelines of the Specialty Training Section of the Polish Psychiatric Association and a coalition of organizations for people with ADHD – update, 2025. Psychiatria Spersonalizowana / Personalized Psychiatry, 4(1), 80-115. https:​/​/​doi.​org/​10.​5114/​psychs.​2025.​154273
4. Shaw, M., Hodgkins, P., Caci, H., Young, S., Kahle, J., Woods, A. G., & Arnold, L. E. (2012). A systematic review and analysis of long-term outcomes in attention deficit hyperactivity disorder: effects of treatment and non-treatment. BMC medicine, 10, 99. https:​/​/​doi.​org/​10.​1186/​1741-​7015-​10-​99
5. Cognimentin LA. Charakterystyka Produktu Leczniczego
6. DIVA Foundation. (2016). Diagnostic Interview for ADHD in Adults (DIVA-5). The Hague, The Netherlands.