Screening raka płuca – czy tomografia niskodawkowa rzeczywiście ratuje życie?

Rak płuca pozostaje w Polsce jednym z największych wyzwań onkologicznych, a statystyki przeżyć pięcioletnich wciąż odbiegają od standardów zachodnioeuropejskich. Głównym powodem jest późna wykrywalność – większość pacjentów trafia do poradni pulmonologicznej lub onkologicznej w stadium rozsiewu. Czy mamy narzędzie, które może to zmienić? 

Analiza raportu Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) oraz amerykańskich wytycznych US Preventive Services Task Force (USPSTF) wskazuje na jedną metodę – niskodawkową tomografię komputerową (NDTK).

Ewolucja kryteriów programu screeningowego raka płuca – dlaczego przesuwamy granicę?

Najważniejsza zmiana w podejściu do screeningu zaszła w 2021 roku wraz z publikacją stanowiska USPSTF. Eksperci, opierając się na wynikach dużych badań z randomizacją, zdecydowali się na znaczące obniżenie progu kwalifikacji.

Obecnie zaleca się rozpoczęcie corocznych badań u osób, które:

• ukończyły 50. rok życia;
• i mają za sobą co najmniej 20 paczkolat.

Poradnik

Palenie tytoniu i inne używki

Sprawdź

To istotna zmiana względem wcześniejszych zaleceń, które mówiły o 55. roku życia i 30 paczkolatach. Dlaczego to zrobiono? Analizy wykazały, że wcześniejsze rozpoczęcie nadzoru pozwala objąć ochroną większą populację kobiet oraz osób z mniejszości etnicznych, u których rak płuca często rozwija się przy mniejszej ekspozycji na dym tytoniowy. W Polsce te wytyczne stają się drogowskazem dla Ogólnopolskiego programu wczesnego wykrywania raka płuca.

Technologia w służbie prewencji – charakterystyka i rola niskodawkowej tomografii komputerowej

Kluczem do zrozumienia sukcesu tej metody jest balans pomiędzy wysoką czułością diagnostyczną a bezpieczeństwem populacyjnym. niskodawkowa tomografia komputerowa

opiera się na modyfikacji parametrów fizycznych prądu lampy rentgenowskiej – w efekcie pacjent otrzymuje dawkę promieniowania wynoszącą średnio od 1,0 do 1,5 mSv, co stanowi ułamek dawki stosowanej w standardowej tomografii klatki piersiowej (ok. 7–8 mSv).

Jak podkreśla raport AOTMiT, taka wartość jest akceptowalna w badaniach powtarzanych cyklicznie, co umożliwia bezpieczne prowadzenie wieloletniego nadzoru nad pacjentem z grupy wysokiego ryzyka.

Wyższość NDTK nad klasyczną diagnostyką obrazową

Skuteczność NDTK nie wynika jedynie z lepszej jakości obrazu niż w przypadku klasycznego RTG. Znaczenie ma również jej zdolność do trójwymiarowej rekonstrukcji struktur płuca, co pozwala na:

• eliminację cieni nakładających się – w przeciwieństwie do RTG klatki piersiowej, unikamy błędów wynikających z przysłonięcia małych guzków przez żebra, serce czy struktury śródpiersia;
• wykrywanie zmian subcentymetrowych – metoda pozwala zidentyfikować ogniska o średnicy nawet 2–3 mm; zgodnie z wytycznym USPSTF, wykrycie zmiany na tak wczesnym etapie niemal gwarantuje możliwość radykalnego wyleczenia;
• ocenę morfologii i gęstości – pozwala na różnicowanie zmian litych od tych typu „matowej szyby" (ground-glass opacities), co jest kluczowe w ocenie potencjału złośliwości.

Rola NDTK w przesunięciu rozpoznania nowotworu do wcześniejszych stadiów

W populacji niepoddawanej screeningowi większość nowotworów płuca rozpoznaje się w stadium III lub IV, gdzie leczenie ma charakter głównie paliatywny. Zastosowanie screeningu radykalnie przesuwa tę proporcję – aż 60–70% nowotworów wykrywanych w programach nadzoru to stadia I i II.

Dzięki temu pacjenci mogą zostać zakwalifikowani do leczenia chirurgicznego, co – jak wskazuje raport AOTMiT – przekłada się na realną redukcję śmiertelności swoistej o około 20–24%. Wdrożenie systemowego screeningu oznacza, że każde badanie musi zostać opisane zgodnie ze standaryzowanym protokołem Lung-RADS, co minimalizuje ryzyko niepotrzebnych procedur inwazyjnych przy zmianach łagodnych.

Od pilotażu do świadczenia gwarantowanego – nowy standard w Polsce

Wdrażanie systemowego screeningu w Polsce weszło w decydującą fazę. Dotychczasowe doświadczenia opierają się na Ogólnopolskim programie wczesnego wykrywania raka płuca, realizowanym w latach 2021–2023 i kontynuowanym jako pilotaż w latach 2024–2025. 

Kluczowym momentem dla polskiego systemu ochrony zdrowia jest planowane na najbliższe miesiące przekształcenie pilotażu w program świadczeń gwarantowanych, finansowany przez NFZ. 

Kto kwalifikuje się do screeningu raka płuca? Kryteria włączenia

W przeciwieństwie do programów populacyjnych (jak w raku piersi), screening raka płuca jest profilaktyką celowaną.

Szczegółowe kryteria kwalifikacji

Dodatkowe czynniki ryzyka dla osób w wieku 50–74 lata:

• choroby współistniejące – rozpoznana przewlekła obturacyjna choroba płuc lub samoistne włóknienie płuc;
• ekspozycja zawodowa – narażenie na azbest, krzemionkę, nikiel, chrom, kadm, beryl, związki arsenu, spaliny silników diesla lub radon;
• wywiad onkologiczny – przebyte nowotwory tytoniozależne (np. rak głowy i szyi, pęcherza moczowego, nerki, przełyku).
• wywiad rodzinny – rak płuca u krewnych pierwszego stopnia.

Jakość zgodna ze światowym standardem

Polska, wdrażając program gwarantowany, dołącza do wąskiego grona państw – obok USA, Kanady czy Czech – które zdecydowały się na ogólnokrajową, systemową walkę z rakiem płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej.

Zgodnie z projektem rozporządzenia Ministra Zdrowia, rozpoczęcie ogólnopolskiego programu wczesnego wykrywania raka płuca z wykorzystaniem NDTK zaplanowano na 1 lipca 2026 r., co oznacza realny krok w stronę wczesnej diagnostyki i poprawy rokowania pacjentów.