Testy HPV HR skuteczniejsze od cytologii. Polskie badanie może zmienić profilaktykę raka szyjki macicy w Europie

Ponad 33 tysiące kobiet wzięło udział w największym dotychczas polskim badaniu dotyczącym profilaktyki raka szyjki macicy. Wyniki nie pozostawiają wątpliwości – testy HPV HR okazały się niemal dwukrotnie skuteczniejsze od klasycznej cytologii w wykrywaniu stanów przedrakowych szyjki macicy. Rezultaty pilotażu opublikowano na łamach czasopisma naukowego The Lancet Regional Health – Europe.

Badanie, prowadzone przez zespół Narodowego Instytutu Onkologii pod kierownictwem prof. Andrzeja Nowakowskiego, może stać się jednym z kluczowych argumentów za odejściem od cytologii jako podstawowego badania przesiewowego. Eksperci podkreślają, że uzyskane dane mają znaczenie nie tylko dla krajowego systemu ochrony zdrowia, ale również dla państw Europy Środkowo-Wschodniej, które realizują programy oparte na cytologii lub planują organizację programów badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy.

Wyniki pilotażu stały się bezpośrednią przyczyną do wprowadzenia w lipcu zeszłego roku realnej zmiany standardów badań przesiewowych w Polsce 

– podkreśla NIO. 

Jolanta Sobierańska-Grenda, minister zdrowia zaznaczała podczas konferencji, że publikacja wyników to nie tylko sukces naukowy, ale przede wszystkim realna szansa na poprawę skuteczności profilaktyki onkologicznej.

Dziś ogłaszamy sukces naukowy, który ma konkretne znaczenie dla polskich pacjentek. Praca, jaką wykonał zespół pod przewodnictwem profesora Nowakowskiego powinna znaleźć konkretne odzwierciedlenie w poradniach ginekologiczno-położniczych posiadających kontrakt z NFZ, które są zobowiązane do realizacji programu profilaktyki raka szyjki macicy 

– podkreśla minister.

Cytologia ustąpi miejsca testom HPV HR

Wyniki pilotażu wpisują się w kierunek zmian przyjęty już wcześniej na poziomie europejskim. Zgodnie z rekomendacjami European Commission Initiative on Cervical Cancer z 2025 roku, testy HPV HR są obecnie jedyną rekomendowaną metodą badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy w Europie.

Prof. Andrzej Nowakowski, kierujący Poradnią Profilaktyki Raka Szyjki Macicy w Narodowym Instytucie Onkologii, przekonuje, że Polska powinna konsekwentnie przyspieszać transformację programu profilaktycznego.

Test HPV HR powinien stać się jedynym obowiązującym testem przesiewowym, a nasze dowody naukowe uzyskane w polskiej populacji potwierdzają słuszny kierunek zmian w systemie profilaktyki raka szyjki macicy w Polsce, który został przyjęty w lipcu 2025 roku 

– wskazuje ekspert.

Jak dodaje, konieczna jest również zmiana podejścia wśród personelu medycznego i samych pacjentek.

Apeluję z tego miejsca do wszystkich zarządzających placówkami, ale także do ginekologów i położnych, aby wykonywali swoim pacjentkom badania przesiewowe HPV HR w programie profilaktyki. Im szybciej wprowadzimy mentalną zmianę w tym obszarze i zrezygnujemy z cytologii jako badania pierwszego wyboru, tym skuteczniej będziemy pomagać kobietom dbać o ich zdrowie 

– mówił prof. Nowakowski.

Jak zaznaczyli eksperci, upowszechnienie wyników badań oraz zwiększenie akceptacji dla testów HPV HR jako narzędzia diagnostycznego stwarza realną możliwość poprawy niekorzystnej sytuacji epidemiologicznej w zakresie raka szyjki macicy w Polsce.

Funkcjonujący w Polsce Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy znajduje się obecnie w fazie transformacji. W perspektywie krótkoterminowej konieczne jest wycofanie cytologii jako podstawowego badania przesiewowego w ramach programu i pozostawienie jedynie testu HPV HR z uzupełniającą cytologią na podłożu płynnym jako jedynej, spójnej z rekomendacjami europejskimi formy badań przesiewowych 

– podkreśla resort zdrowia.

Większa wykrywalność i wcześniejsza czujność onkologiczna

Eksperci zwracają uwagę, że przewaga testów HPV HR nie ogranicza się wyłącznie do wyższej wykrywalności zmian przednowotworowych. Badanie pozwala także wykryć obecność wirusa mogącego wywołać nowotwór w przyszłości. Dr hab. n med. Beata Jagielska, dyrektor Narodowego Instytutu Onkologii podkreśla, że taka wiedza umożliwia wcześniejsze objęcie pacjentki wzmożonym nadzorem.

Należy przypomnieć, że test HPV HR umożliwia blisko dwukrotne zwiększenie wykrycia zagrożenia rakiem szyjki macicy oraz stanów przedrakowych, ale również wirusa, mogącego wywołać nowotwór w przyszłości. To ważne, bo nawet w przypadku niezdiagnozowania raka po wykonaniu testu w danym momencie, ta wiedza automatycznie uruchamia zwiększoną czujność onkologiczną, zarówno u pacjentki, jak i lekarza prowadzącego. Warto więc korzystać ze wszystkich sposobów zapisywania się na te badania, a dzięki Centralnej e-Rejestracji dostępność badań profilaktycznych dla kobiet przybrała nową skalę

– mówiła Beata Jagielska.

Największy pilotaż w Polsce

Polskie badanie dotyczące profilaktyki raka szyjki macicy to efekt współpracy Ministerstwa Zdrowia, zespołu badawczego z Narodowego Instytutu Onkologii oraz Narodowego Funduszu Zdrowia. Było realizowane od października 2019 roku do końca 2023 roku w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej. Projekt prowadził Narodowy Instytut Onkologii we współpracy z ośmioma konsorcjami działającymi w różnych częściach kraju.

Celem badania było porównanie skuteczności tradycyjnej cytologii z testem HPV HR wykonywanym wraz z następową cytologią na podłożu płynnym (LBC) w warunkach codziennej praktyki klinicznej. Końcowe wyniki pilotażu opublikowano 8 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie naukowym - The Lancet Regional Health – Europe.