HPV: Polska wciąż daleko od celu. Eksperci chcą obowiązkowych szczepień i większej roli szkół

Po niemal trzech latach od uruchomienia powszechnego programu szczepień przeciw wirusowi HPV poziom wyszczepienia dzieci i młodzieży w Polsce wynosi zaledwie 17–18 proc. To wynik kilkukrotnie niższy od wskaźników osiąganych w wielu krajach Europy i daleki zarówno od celów Narodowej Strategii Onkologicznej (60% do 2028 r.), jak i zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (90% do 2030 r.). Eksperci alarmują, że bez zdecydowanych działań Polska może nie wykorzystać szansy na znaczące ograniczenie nowotworów związanych z zakażeniem HPV.

Program powszechnych szczepień przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) ruszył w Polsce w połowie 2023 roku. Jak wskazują eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych, mimo jego uruchomienia, średni poziom zaszczepienia w rocznikach objętych programem (2010–2016) wynosi obecnie około 18,6 proc. W najstarszych grupach wiekowych objętych szczepieniami wskaźniki są wyższe i sięgają około 30–35 proc., jednak nadal pozostają daleko od poziomu uznawanego za wystarczający do uzyskania odporności populacyjnej.

Rozszerzanie grupy docelowej ma kluczowe znaczenie, ponieważ chcielibyśmy osiągnąć jak największy efekt populacyjny. Obecnie najwyższe odsetki sięgają około 30–40 proc. w poszczególnych rocznikach. Tymczasem celem wyznaczanym przez WHO jest nawet około 90 proc. wyszczepienia, aby osiągnąć odporność populacyjną 

– podkreśla prof. Paweł Koczkodaj, kierownik Pracowni Prewencji Pierwotnej i Polityki Zdrowotnej w Narodowym Instytucie Onkologii – PIB.

Eksperci przypominają, że Polska była ostatnim państwem Unii Europejskiej, które zdecydowało się na wprowadzenie powszechnego programu szczepień przeciw HPV. Opóźnienie względem wielu krajów zachodnich wyniosło około 15 lat. Różnice w efektach są widoczne w statystykach. W Wielkiej Brytanii poziom wyszczepienia przeciw HPV sięga około 85 proc., a w Portugalii przekracza 90 proc. W państwach, które konsekwentnie rozwijały programy szczepień przez wiele lat, odnotowano już radykalny spadek liczby zakażeń wirusem oraz zmian przednowotworowych szyjki macicy. Zdaniem specjalistów osiągnięcie podobnych efektów w Polsce będzie możliwe jedynie przy dalszym rozwoju programu. Eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych rekomendują wprowadzenie szczepień obowiązkowych, rozszerzenie darmowego programu o starszą młodzież do 18. roku życia i młodych dorosłych do 26. roku życia, a także intensyfikację akcji szczepień w szkołach. Kluczem do sukcesu, jak wskazują eksperci, jest stałe rozszerzanie programu szczepień o nowe roczniki.  

Szczególne nadzieje eksperci wiążą z realizacją szczepień w szkołach. Dane europejskie pokazują, że model szkolny pozwala osiągać wskaźniki wyszczepienia od 46 do nawet 93 proc., podczas gdy szczepienia prowadzone wyłącznie w podstawowej opiece zdrowotnej przynoszą zwykle znacznie słabsze rezultaty. W roku szkolnym 2024/2025 udział w programie zadeklarowało ponad 5,2 tys. szkół podstawowych, co odpowiada blisko 40 proc. wszystkich placówek. Do tej pory w szkolnych gabinetach wykonano niemal 85 tys. szczepień. Jak podkreśla prof. Koczkodaj, doświadczenia międzynarodowe jednoznacznie wskazują, że szkoła jest miejscem, w którym najłatwiej dotrzeć do dzieci i młodzieży z profilaktyką zdrowotną. 

Eksperci zwracają jednak uwagę, że sama dostępność szczepień nie wystarczy. Poważnym problemem pozostaje dezinformacja. Według przywoływanych analiz nawet jedna czwarta treści dotyczących HPV publikowanych w mediach społecznościowych zawiera informacje niezgodne z aktualną wiedzą medyczną. 

Jednym z rozwiązań, które mogłoby szybko zwiększyć zainteresowanie szczepieniami, jest wdrożenie ogólnopolskiego systemu imiennych zaproszeń dla rodziców.

Dowody naukowe z zakresu profilaktyki onkologicznej potwierdzają bardzo wysoką skuteczność systemów typu call-recall, polegających na aktywnym zapraszaniu i przypominaniu o kolejnych dawkach 

– mówi prof. Koczkodaj.

Zdaniem ekspertów wdrożenie takiego rozwiązania mogłoby przynieść szybszy wzrost wyszczepialności niż same działania informacyjne.

Podczas posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Przeciwdziałania Wirusowi HPV i Chorobom z Nim Powiązanym przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia zapewniali, że program będzie realizowany co najmniej do 2030 roku, a jego nadrzędnym celem pozostaje osiągnięcie wymiernych efektów zdrowotnych. Resort podkreśla, że skoncentrowanie programu na dzieciach przed ukończeniem 14. roku życia wynika z danych naukowych wskazujących na najlepszą odpowiedź immunologiczną właśnie w tej grupie wiekowej. Jednocześnie Ministerstwo Zdrowia nie wyklucza w przyszłości włączenia szczepień przeciw HPV do kalendarza szczepień obowiązkowych. Jak zaznaczają przedstawiciele resortu, wymaga to jednak zmian legislacyjnych oraz uzgodnień dotyczących finansowania programu.