Wyszukaj w poradnikach
Spis treści
Szczepienia u dorosłych – niezbędnik
stan wiedzy na 01.2026
100%
Krótka teoria
Wykaz obowiązkowych oraz zalecanych szczepień ochronnych, zwany popularnie „kalendarzem szczepień”, jest aktualizowany raz w roku.
Procedury związane z wykonywaniem szczepień ochronnych określa natomiast ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1284, 909 i 1938). Zgodnie z dokumentem lekarz ma obowiązek:
- informowania pacjenta o zalecanych szczepieniach ochronnych;
- do obowiązków lekarza należy również wykonanie badania lekarskiego kwalifikującego do szczepienia;
- po wykonaniu badania ma on obowiązek wydać zaświadczenie o kwalifikacji do szczepienia, zawierające datę i godzinę badania lekarskiego; zaświadczenie jest ważne przez okres 24 godzin.
Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) podlegają obowiązkowi zgłoszenia do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego w ciągu 24 godzin od rozpoznania lub podejrzenia NOP, przy pomocy odpowiedniego formularza.
Wywiad
Pytania, które należy zadać pacjentowi w trakcie przeprowadzania wywiadu podczas kwalifikacji do szczepienia:
- Czy w ostatnim czasie występowały u pacjenta objawy infekcji?
- Na jakie choroby przewlekłe choruje pacjent i jakie leki zażywa stale? – szczególną uwagę należy zwrócić na leki stosowane w terapii chorób o podłożu autoimmunologicznym.
- Czy w ostatnim czasie pacjent zauważył pojawienie się objawów związanych z zaostrzeniem chorób przewlekłych (nasilenie obrzęków, kaszlu, duszności, spadek wydolności)? – każdorazowo przed szczepieniem należy wykluczyć ewentualne przeciwwskazania. Większość z nich to przeciwskazania przemijające. Najczęściej jest to ostra infekcja o umiarkowanym lub znacznym nasileniu lub zaostrzenie choroby przewlekłej.
- Czy u pacjenta występują zaburzenia krzepnięcia? Czy pacjent zażywa leki wpływające na krzepnięcie (VKA, NOAC)? – u pacjentów chorujących na skazy krwotoczne (np. hemofilia) lub zażywających leki przeciwkrzepliwe należy zachować szczególną ostrożność, podając iniekcje domięśniowe lub preferować (jeśli pozwala na to ChPL produktu) podaż podskórną.
- Czy u pacjenta wystąpiły w przeszłości jakiekolwiek reakcje alergiczne (na leki, szczepionki, lateks, białko jaja kurzego, pokarmy)? – nie każda reakcja alergiczna jest przeciwwskazaniem do szczepienia, a sytuacje wymagające szczególnej ostrożności można znaleźć w ChPL używanego produktu – należy zwrócić uwagę na substancje pomocnicze występujące w szczepionkach.
- Czy u pacjenta wystąpiła w przeszłości reakcja anafilaktyczna po szczepieniu? Czy po którejś ze szczepionek wystąpiły reakcje niepożądane? – należy zwrócić uwagę na pacjentów, u których odnotowano reakcję anafilaktyczną w wywiadzie – zależnie od alergenu, jaki spowodował anafilaksję, mogą być oni bardziej narażeni na reakcję anafilaktyczną po szczepieniu [2,3]. Reakcja anafilaktyczna po pierwszej dawce szczepionki jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania dawki uzupełniającej [4].
- Czy w ciągu ostatnich 4 tygodni pacjent przyjmował inne szczepionki? Jeśli tak, jakie? – odstęp pomiędzy podaniem dwóch „żywych”, atenuowanych szczepionek powinien wynosić minimum 4 tygodnie.
- Czy stwierdzono u pacjenta wrodzony lub nabyty niedobór odporności? – pacjenci z niedoborami odporności wymagają zindywidualizowanego podejścia. Nie powinni otrzymywać „żywych” szczepionek, a efektywność pozostałych szczepionek może być ograniczona. Stopień upośledzenia odporności pacjenta powinien być każdorazowo oceniony przez lekarza na podstawie badania podmiotowego i przedmiotowego oraz ewentualnych badań laboratoryjnych. W tej grupie pacjentów często niezbędna jast konsultacja specjalistyczna – immunologiczna lub w zakresie chorób zakaźnych [5];
- Czy pacjent choruje na nowotwór złośliwy, w tym nowotwory hematologiczne? – w grupie pacjentów z chorobami onkologicznymi należy zgromadzić informacje o czasie przyjęcia ostatniej dawki chemioterapii oraz o stopniu zaawansowania procesu nowotworowego.
- Czy w ciągu ostatnich miesięcy pacjent zażywał sterydy ogólnoustrojowo, leki immunosupresyjne, chemioterapię lub został poddany radioterapii? – szczepionki zawierające żywe, atenuowane drobnoustroje nie powinny być podawane pacjentom z ciężkimi niedoborami odporności, zarówno wrodzonymi, jak i nabytymi, pacjentom z chorobami hematoonkologicznymi, uogólnionym procesem nowotworowych, pacjentom w trakcie radioterapii, chemioterapii, czy systemowej sterydoterapii, pacjentom po transplantacjach oraz ciężarnym. Szczegółowe wytyczne dotyczące postępowania obejmującego szczepienia ochronne u osób z zaburzeniami odporności można znaleźć na stronie Centers of Disease Control and Prevention (CDC).
- Czy w ciągu ostatniego roku pacjent otrzymywał preparaty krwi lub immunoglobuliny? – preparaty immunoglobulin lub preparaty krwi, w których zawartość immunoglobulin jest znaczna (KKCz, KKP, FFP) mogą ograniczyć odpowiedź organizmu na szczepionki „żywe”. Wymienionych preparatów nie należy rutynowo podawać jednocześnie z “żywymi” szczepionkami. Zalecany odstęp między przyjęciem szczepionki atenuowanej a przyjęciem immunoglobulin lub preparatów krwi wynosi 2 tygodnie, z kolei odstęp pomiędzy przyjęciem preparatu zawierającego przeciwciała a szczepionką atenuowaną zależy sytuacji klinicznej i powinien być ustalony indywidualnie [5].
- Czy u pacjenta stwierdzono zaburzenia neurologiczne – drgawki, objawy encefalopatii lub inne objawy ze strony układy nerwowego.
- Czy pacjentka może być w ciąży? – w okresie ciąży przeciwwskazane są szczepionki zawierające „żywe”, atenuowane drobnoustroje.
Ocena kliniczna
Obowiązuje ogólne badanie internistyczne. Wywiad powinien dać wskazówki, które z elementów badania fizykalnego należy przeprowadzić ze szczególną uważnością.
- Stan ogólny:
- ocena podstawowych parametrów życiowych: ciśnienie tętnicze, tętno, pomiar saturacji, pomiar temperatury ciała – gorączka, w szczególności bez objawów infekcyjnych, powinna skłonić do odroczenia szczepienia i dalszej diagnostyki.
- Głowa i szyja:
- badanie gardła (szczególną uwagę należy zwrócić na występowanie ewentualnych nalotów i owrzodzeń);
- palpacja węzłów chłonnych.
- Klatka piersiowa:
- osłuchiwanie płuc (nowe zmiany osłuchowe nad płucami wymagają pogłębienia diagnostyki przed szczepieniem);
- osłuchiwanie tonów serca.
- Jama brzuszna:
- ocena perystaltyki jelit, badanie palpacyjne brzucha ze zwróceniem uwagi na objawy otrzewnowe i obronę mięśniową.
- Orientacyjne badanie neurologiczne:
- badanie objawów oponowych.
Uwaga! Czerwona flaga!
Bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepień każdego typu jest reakcja alergiczna po podaniu pierwszej dawki szczepionki w wywiadzie oraz silnie wyrażona alergia na substancje pomocnicze zawarte w preparacie (np. silnie wyrażona nadwrażliwość typu 1 na białko jaja kurzego, gentamycynę, neomycynę, tetracyklinę – w zależności od używanej szczepionki). W razie wystąpienie reakcji anafilaktycznej podstawowym postępowaniem jest podanie 0,5 mg adrenaliny i.m. (typowo w przednio-boczną powierzchnię uda).
Ujawnione w badaniu fizykalnym cechy ostrej infekcji lub zaostrzenia choroby przewlekłej również powinny skłaniać do odroczenia szczepienia.
Zalecane szczepienia dodatkowe dla pacjentów dorosłych
| SZCZEPIENIE | WSKAZANIA | SZCZEGÓLNE PRZECIWWSKAZANIA | UWAGI |
|---|---|---|---|
PRZECIW GRYPIE Pojedyncza dawka, raz w roku (zwykle okres jesienno-zimowy, najlepiej przed rozpoczęciem sezonu) Szczepionki inaktywowane: – Influvac Tetra – Vaxigrip Tetra | Zalecane wszystkim dorosłym Wskazania szczególne: • obniżona odporność • ciąża • przewlekłe choroby: – układu oddechowego – układu krążenia – niewydolność nerek – choroby wątroby – choroby metaboliczne – choroby neurologiczne i neurorozwojowe | Influvac Tetra(ChPL): ciężka nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze albo śladowe pozostałości (m.in. białka jaja kurzego, formaldehyd, bromek cetylotrimetyloamoniowy, polisorbat 80, gentamycyna) Vaxigrip Tetra(ChPL): ciężka nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze albo śladowe pozostałości (m.in. białka jaja kurzego, neomycyna, formaldehyd, octoxynol-9) | Według rekomendacji CDC nadwrażliwość na białko jaja kurzego nie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem odczynów poszczepiennych i nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia na grypę [5] Przebycie zespołu Guillaina–Barrégo w ciągu 6 tygodni po szczepieniu przeciw grypie wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka przed podjęciem decyzji o ponownym szczepieniu [6] |
PRZECIW GRYPIE – WYŁĄCZNIE ≥60. r.ż. Pojedyncza dawka, raz w roku Szczepionki inaktywowane wysokodawkowe: – Efluelda Tetra – Efluelda | Zalecane osobom w wieku ≥60 lat Szczególnie preferowane u: – osób z chorobami przewlekłymi – pacjentów z obniżoną odpornością – osób z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu grypy | Efluelda/Efluelda Tetra(ChPL): ciężka nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze albo śladowe pozostałości (m.in. białka jaja kurzego, formaldehyd) | Wyłącznie dla osób ≥60. r.ż. – nie stosować u młodszych dorosłych Preferowane szczepionki w tej grupie wiekowej ze względu na wyższą immunogenność |
PRZECIW COVID-19 Jednorazowa dawka szczepionką Spikevax (Moderna) | Możliwe do stosowania u osób w wieku ≥12 lat [7] Szczepienie zalecane i priorytetowe u osób z grup zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu COVID-19, w szczególności: – wiek ≥60. r.ż. – obniżona odporność – pacjenci z chorobami współistniejącymi zwiększającymi ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19 – pracownicy ochrony zdrowia mający kontakt z pacjentami [7] | Szczególne przeciwwskazania dla szczepionki Spikevax (Moderna) – reakcja anafilaktyczna po wcześniejszej dawce szczepionki mRNA | Dotyczy zarówno osób wcześniej szczepionych, jak i nieszczepionych – w sezonie 2025/2026 stosuje się jedną dawkę sezonową [8] Zalecany odstęp od poprzedniej dawki szczepienia przeciw COVID–19: ≥3 miesiące [8] |
Zalecane osobom w wieku ≥60 lat Do rozważenia u osób 50–59 lat ze zwiększonym ryzykiem cięższego przebiegu (np. istotne choroby przewlekłe, w tym oddechowe) [9] | Szczepienie można wykonać w dowolnym czasie, praktycznie najlepiej przed sezonem zwiększonej zachorowalności | ||
Zalecana rutynowo osobom w wieku ≥50 lat [11] Zalecana również osobom w wieku ≥18 lat z grup zwiększonego ryzyka półpaśca, w szczególności: – niedobory odporności(wrodzone i nabyte) – nowotwory złośliwe – leczenie immunosupresyjne (w tym po HSCT) – zakażenie HIV – cukrzyca Wskazania epidemiologiczne: • bliski kontakt z niemowlętami i dziećmi nieszczepionymi przeciw ospie wietrznej [9,11] | Szczepienie zapobiega półpaścowioraz neuralgii popółpaścowej Nie jest wymagane potwierdzanie przebycia ospy wietrznej przed szczepieniem [11] Przechorowanie półpaścanie stanowi przeciwwskazania – szczepienie zalecane po ustąpieniu objawów choroby [10] | ||
Szczepienie zalecane rutynowo u osób do 26. r.ż., które wcześniej nie były zaszczepione Szczepienie do rozważenia u osób w wieku 27–45 lat, po indywidualnej ocenie korzyści [11,12] Zalecane również u dorosłych z grup zwiększonego ryzyka, w tym: – niedobory odporności(wrodzone i nabyte, w tym HIV) – leczenie immunosupresyjne – choroby nowotworowe | Schemat u dorosłych: 3 dawki (0–2–6 miesięcy). Preferowaną szczepionką w Polsce jest Gardasil 9(szersze spektrum typów HPV). [13] Szczepienie zalecane także osobom z przebytymi lub aktualnymi zmianami dysplastycznymi związanymi z HPV – w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby [13] Szczepienie nie wymaga wcześniejszego oznaczania statusu HPV i nie leczy istniejącej infekcji, ale zapobiega kolejnym zakażeniom | ||
PRZECIW PNEUMOKOKOM Apexxnar, PCV20 – szczepionka skoniugowana, 20-walentna, Prevenar 13, PCV13 – szczepionka skoniugowana, 13-walentna Pneumovax 23, PPSV23 – szczepionka polisacharydowa, 23-walentna | Zalecane osobom dorosłym >50. r.ż. (szczególnie ≥65. r.ż.) oraz dorosłym z grup zwiększonego ryzyka zakażeń pneumokokowych, w szczególności: – przewlekłe choroby serca, płuc, wątroby, nerek – cukrzyca – palenie tytoniu, uzależnienie od alkoholu – wrodzone i nabyte zaburzenia odporności(w tym jatrogenne) – hemoglobinopatie – anatomiczna lub czynnościowa asplenia – wyciek PMR – wszczepiony implant ślimakowy | Nadwrażliwość na toksoid błoniczy. | 19–49 lat Szczepienie zalecane u osób z grup ryzyka: – PCV20 – 1 dawka lub – PCV13 + PPSV23 (odstęp ≥8 tyg.) 50–59 lat PCV20 – 1 dawka lub PCV13 + PPSV23 (odstęp ≥8 tyg.) 60–64 lat PCV20 – 1 dawka lub PCV13 + PPSV23 (odstęp ≥12 mies.) ≥65 lat PCV20 – 1 dawka lub PCV13 + PPSV23 (odstęp ≥12 mies.) Uwagi: PPSV23 – dawka przypominająca: do rozważenia po ≥5 latach u wybranych osób z grup ryzyka Po PCV20 dalsze szczepienia nie są wymagane |
Zalecane wszystkim dorosłym Wskazania szczególne: – osoby z otoczenia noworodków i niemowląt, w tym personel medyczny – kobiety w ciąży | Bezwzględne: – encefalopatia o nieznanej etiologii występująca w ciągu 7 dni po wcześniejszym podaniu szczepionki zawierającej antygeny krztuśca – nadwrażliwość na formaldehyd lub glutaraldehyd Dotyczy Boostrix: – nadwrażliwość na neomycynę, polimyksynę B lub formaldehyd – przejściowa trombocytopenia – powikłania neurologiczne (drgawki, epizody hipotoniczno-hiporeaktywne) po wcześniejszych szczepieniach przeciw błonicy i/lub tężcowi | Szczepienie zalecane kobietom ciężarnym między 27. a 36. tygodniem ciąży (w każdej ciąży); bezpłatne dla kobiet w ciąży [1,4] CDC zaleca ostrożność u osób, u których wystąpił zespół Guillaina–Barrégo w ciągu <6 tygodni po wcześniejszym szczepieniu przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi [1,7] Boostrix Polio (Tdap + IPV) zawiera fenyloalaninę – zalecana ostrożność u pacjentów z fenyloketonurią [6] | |
PRZECIW MENINGOKOKOM Bexsero, Trumenba – rekombinowana, monowalentna przeciwko serogrupie B: schemat dwudawkowy lub trójdawkowy w zależności od użytego produktu; należy rozważyć podanie dawki przypominającej Nimenrix – skoniugowana, 4-walentna przeciw serogrupom A, C, W-135, Y: typowo pojedyncza dawka; rozważyć podanie dawki przypominającej NeisVac-C – skoniugowana monowalentna przeciwko serogrupie C: pojedyncza dawka | Zalecane wszystkim Wskazania szczególne: – wiek >65. r.ż. – bliski kontakt z chorym lub materiałem zakaźnym – przebywanie w zbiorowiskach – podróże – niedobory odporności(asplenia, zakażenie HIV, nowotwór złośliwy) – choroby reumatyczne – przewlekła choroba nerek i wątroby – leczenie ekulizumabem z powodu PNH lub aHUS) – stan przed i po przeszczepieniu szpiku – immunosupresja [13] | Szczególne przeciwwskazanie dla szczepionki NeisVac-C: nadwrażliwość na toksoid tężcowy | |
PRZECIW KLESZCZOWEMU ZAPALENIU MÓZGU (KZM) Encepur Adults/FSME-IMMUN – szczepionki inaktywowane Schemat podstawowy: 3 dawki (0, 3, 5–12 mies.) Dawki przypominające: po 3 latach, następnie co 3–5 lat | Zalecane wszystkim. Wskazania szczególne: – przebywanie na terenach o nasilonym występowaniu KZM – podejmowanie aktywności fizycznej i zawodowej poza pomieszczeniami i na świeżym powietrzu | Nadwrażliwość na: – formaldehyd – siarczan neomycyny – chlorotetracyklinę – siarczan gentamycyny – siarczan protaminy – albuminę jaja kurzego (oraz inne białka kurze – dotyczy FSME-IMMUN 0,5ml) |
Szczepienia osób dorosłych zalecane pacjentom dotychczas nieszczepionym
| SZCZEPIENIE | WSKAZANIA | SZCZEGÓLNE PRZECIWWSKAZANIA | UWAGI |
|---|---|---|---|
PRZECIW OSTREMU NAGMINNEMU PORAŻENIU DZIECIĘCEMU (POLIOMYELITIS) IMOVAX POLIO – Szczepionka inaktywowana (IPV) Zawiera szczepy wirusa polio typ 1, 2 i 3 Schemat szczepienia u dorosłych nieszczepionych: – 3 dawki: 0, 2 miesiące, 6–12 miesięcy od drugiej dawki | Zalecane wszystkim nieszczepionym | Nadwrażliwość na neomycynę, streptomycynę lub polimyksynę B | |
Zalecane wszystkim nieszczepionym Zalecana szczególnie: – młodym osobom, w tym osobom pracującym w środowiskach dziecięcych – uczniom i studentom szkół i uczelni medycznych – pracownikom ochrony zdrowia | Szczególne przeciwwskazania: – nadwrażliwość na neomycynę – ciąża – ciężki humoralny lub komórkowy niedobór odporności – czynna, nieleczona gruźlica – nowotwory złośliwe układu krwiotwórczego i chłonnego – aktualne leczenie immunosupresyjne (w tym stosowanie dużych dawek GKSsystemowo) – pozytywny wywiad rodzinny w kierunku wrodzonych lub dziedzicznych zaburzeń odporności, o ile nie stwierdzono, przed ewentualnym szczepieniem, prawidłowego układu immunologicznego (M-M-RvaxPro) | Schemat szczepienia u dorosłych nieszczepionych: 2 dawki, w odstępie ≥4 tygodni Pomiędzy szczepieniem a planowaną ciążą należy zachować minimum 4 tygodnie odstępu ze względu na teoretyczne ryzyko zespołu wad wrodzonych związanych z atenuowanym szczepem wirusa różyczki CDC zaleca ostrożność u osób z trombocytopenią lub plamicą w wywiadzie; w takich przypadkach PRIORIXpowinien być podawany podskórnie po indywidualnej ocenie ryzyka [6] | |
Wskazania szczególnie: – wyjazd do krajów o wysokiej i pośredniej endemiczności zachorowań WZW A – zatrudnienie przy produkcji i dystrybucji żywności, usuwaniu odpadów komunalnych i płynnych nieczystości oraz przy konserwacji urządzeń służących temu celowi – osobom z grup ryzyka (przewlekłe choroby wątroby, nadużywanie alkoholu, wzmożona aktywność seksualna, osoby narażone na zastrzyki) – hemofilia – praca w ochronie zdrowia | Szczególne przeciwwskazania dla szczepionki Havrix Adult: nadwrażliwość na neomycynę | Schemat szczepienia: – 1 dawka podstawowa – dawka uzupełniająca po 6–12 miesiącach Pełny schemat zapewnia długotrwałą, wieloletnią ochronę | |
Zalecane wszystkim nieszczepionym oraz osobom z grup ryzyka z niskim mianem przeciwciał odpornościowych Wskazania szczególne: – podeszły wiek – narażenie na zakażenia związane z uszkodzeniem ciągłości tkanek lub poprzez kontakty seksualne – niedobory odporności, w tym leki immunosupresyjne, planowane leczenie immunosupresyjne, HIV – cukrzyca – niewydolność nerek – przygotowanie do zabiegów operacyjnych – osobom dotychczas nieszczepionym planującym ciążę CDC zaleca szczepienie pacjentom z niewydolnością wątroby oraz zakażonym WZW C oraz osobom w ciąży [14] | Schemat szczepienia podstawowego: – 3 dawki: 0, 1, 6 miesięcy – lub schemat przyspieszony 0, 1, 2, 12 miesięcy Rewakcynacja po szczepieniu podstawowym wskazana u: – chorych z niedoborem odpornościoraz u pacjentów z cukrzycąprzy stężeniu anty-HBs <10 j.m./l – pacjentów z nowotworami, w trakcie leczenia immunosupresyjnego – pacjentów po przeszczepieniu narządów przy stężeniu anty-HBs <100 j.m./l – zaleca się podanie podwójnej dawki i kontrolę anty-HBs co 6 miesięcy – osób z GFR <30 ml/min oraz osób dializowanych przy stężeniu anty-HBs <10 j.m./l – kontrola anty-HBs co 6–12 miesięcy | ||
Szczególnie zalecana u osób wcześniej nieuodpornionych wymagających ochrony jednocześnie przeciw WZW A i B | Nadwrażliwość na neomycynę | Może być stosowana jako alternatywa dla osobnych szczepień przeciw WZW A i B | |
Zalecane wszystkim nieszczepionym, którzy nie chorowali na ospę wietrzną Wskazania szczególne: – osobom planującym zajście w ciążę – uczniom i studentom szkół i uczelni medycznych – praca w ochronie zdrowia | Szczególne przeciwwskazania: – ciężki humoralny lub komórkowy niedobór odporności – całkowita liczba limfocytów poniżej 1200/mm3 – objawy braku odporności komórkowej (np. pacjenci z białaczką, chłoniakiem, dyskrazją krwi, klinicznymi objawami zakażenia wirusem HIV) – leczenie immunosupresyjne, w tym duże dawki GKS – ciężki, złożony niedobór odporności (agammaglobulinemia) – AIDS/HIV (w zależności od liczny limfocytów T CD4+) – ciąża – pozytywny wywiad rodzinny w kierunku wrodzonych lub dziedzicznych zaburzeń odporności, o ile nie stwierdzono, przed ewentualnym szczepieniem, prawidłowego układu immunologicznego – nieleczona czynna gruźlica | Pomiędzy szczepieniem a planowaną ciążą należy zachować minimum 4 tygodniowy odstęp | |
Kody ICD-10
Czynniki wpływające na stan zdrowia i kontakt ze służbą zdrowia
Referencje
- Gołąb, J., Lasek, W., Jakóbisiak, M. (2023). Immunologia.
- Caubet, J. R. J., & Ponvert, C. (2014). Vaccine allergy. Immunology and Allergy Clinics of North America, 34(3), 597–613. https://doi.org/10.1016/j.iac.2014.04.004.
- McNeil, M. M., & DeStefano, F. (2018). Vaccine-associated hypersensitivity. The Journal of allergy and clinical immunology, 141(2), 463–472. https://doi.org/10.1016/j.jaci.2017.12.971
- Kuchar, E. (2023). Kiedy (nie) szczepić dorosłych – fakty i mity o przeciwwskazaniach do szczepień. Lekarz POZ, 9(4), 220-225.
- Grohskopf, L. A., Blanton, L. H., Ferdinands, J. M., Reed, C., Dugan, V. G., & Daskalakis, D. C. (2025). Prevention and Control of Seasonal Influenza with Vaccines: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices - United States, 2025-26 Influenza Season. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 74(32), 500–507. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm7432a2
- Kroger A, Bahta L, Long S, Sanchez P. General Best Practice Guidelines for Immunization. [www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general- recs/downloads/general-recs.pdf]. [ostatni dostęp 30.12.2025].
- European Medicines Agency. (2025, May 17). EMA recommendation to update the antigenic composition of authorised COVID-19 vaccines for 2025–2026 (EMA/166854/2025). https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/ema-recommendation-update-antigenic-composition-authorised-covid-19-vaccines-2025-2026_en.pdf, [ostatni dostęp 30.12.2025].
- Komunikat nr 34 Ministra Zdrowia w sprawie realizacji szczepień przeciw COVID-19 w sezonie 2025/2026 – Ministerstwo Zdrowia - Portal Gov.pl. Ministerstwo Zdrowia. https://www.gov.pl/web/zdrowie/komunikat-nr-38-ministra-zdrowia-w-sprawie-realizacji-szczepien-przeciw-covid-19-w-sezonie-20252027, [ostatni dostęp 30.12.2025].
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. (2025). Szczepienia dorosłych dla pracowników ochrony zdrowia (Wyd. 2).https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/01/szczepienia-dorosli_sluzba_zdrowia-wydanie-2-FINAL.pdf?utm_source=, [ostatni dostęp 30.12.2025].
- Polskie Towarzystwo Wakcynologii. (2025). Szczepienia przeciw półpaścowi. Zalecenia grupy ekspertów polskich towarzystw naukowych – aktualizacja 2025. https://ptwakc.org.pl/wp-content/uploads/2025/11/Reprint_Rekomendacje_HZ_2025.pdf, [ostatni dostęp: 30.12.2025 r.]
- Meites, E., Szilagyi, P. G., Chesson, H. W., Unger, E. R., Romero, J. R., & Markowitz, L. E. (2019). Human Papillomavirus Vaccination for Adults: Updated Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 68(32), 698–702. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm6832a3
- Nowakowski, A., Jach, R., Szenborn, L., Bidziński, M., Jackowska, T., Kotarski, J., … & Wysocki, J. (2022). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii oraz Polskiego Towarzystwa Kolposkopii i Patofizjologii Szyjki Macicy w zakresie szczepień profilaktycznych przeciwko zakażeniom wirusami brodawczaka ludzkiego w Polsce. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 7(2), 81–91. https://doi.org/10.5603/gipp.89939
- KUCHAR, E., ANTCZAK, A., SKOCZYŃSKA, A., FAL, A., WYSOCKI, J., & Walusiak-Skorupa, J. et al. (2022). Pneumococcal vaccination among adults – updated Polish recommendations. Family Medicine & Primary Care Review, 24(3), 285-291. https://doi.org/10.5114/fmpcr.2022.119420
- Should You Be Vaccinated Against Hepatitis B? a screening questionnaire for adults. Immunize.org. https://www.immunize.org/wp-content/uploads/catg.d/p2191.pdf [ostatni dostęp: 30.12.2025 r.]
