Wyszukaj w poradnikach
Spis treści
Szczepienia u dorosłych – niezbędnik
stan wiedzy na 01.2026
100%
Krótka teoria
Wykaz obowiązkowych oraz zalecanych szczepień ochronnych, zwany popularnie „kalendarzem szczepień”, jest aktualizowany raz w roku.
Procedury związane z wykonywaniem szczepień ochronnych określa natomiast ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1284, 909 i 1938). Zgodnie z dokumentem lekarz ma obowiązek:
- informowania pacjenta o zalecanych szczepieniach ochronnych;
- do obowiązków lekarza należy również wykonanie badania lekarskiego kwalifikującego do szczepienia;
- po wykonaniu badania ma on obowiązek wydać zaświadczenie o kwalifikacji do szczepienia, zawierające datę i godzinę badania lekarskiego; zaświadczenie jest ważne przez okres 24 godzin.
Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) podlegają obowiązkowi zgłoszenia do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego w ciągu 24 godzin od rozpoznania lub podejrzenia NOP, przy pomocy odpowiedniego formularza.
Wywiad
Pytania, które należy zadać pacjentowi w trakcie przeprowadzania wywiadu podczas kwalifikacji do szczepienia:
- Czy w ostatnim czasie występowały u pacjenta objawy infekcji?
- Na jakie choroby przewlekłe choruje pacjent i jakie leki zażywa stale? – szczególną uwagę należy zwrócić na leki stosowane w terapii chorób o podłożu autoimmunologicznym.
- Czy w ostatnim czasie pacjent zauważył pojawienie się objawów związanych z zaostrzeniem chorób przewlekłych (nasilenie obrzęków, kaszlu, duszności, spadek wydolności)? – każdorazowo przed szczepieniem należy wykluczyć ewentualne przeciwwskazania. Większość z nich to przeciwskazania przemijające. Najczęściej jest to ostra infekcja o umiarkowanym lub znacznym nasileniu lub zaostrzenie choroby przewlekłej.
- Czy u pacjenta występują zaburzenia krzepnięcia? Czy pacjent zażywa leki wpływające na krzepnięcie (VKA, NOAC)? – u pacjentów chorujących na skazy krwotoczne (np. hemofilia) lub zażywających leki przeciwkrzepliwe należy zachować szczególną ostrożność, podając iniekcje domięśniowe lub preferować (jeśli pozwala na to ChPL produktu) podaż podskórną.
- Czy u pacjenta wystąpiły w przeszłości jakiekolwiek reakcje alergiczne (na leki, szczepionki, lateks, białko jaja kurzego, pokarmy)? – nie każda reakcja alergiczna jest przeciwwskazaniem do szczepienia, a sytuacje wymagające szczególnej ostrożności można znaleźć w ChPL używanego produktu – należy zwrócić uwagę na substancje pomocnicze występujące w szczepionkach.
- Czy u pacjenta wystąpiła w przeszłości reakcja anafilaktyczna po szczepieniu? Czy po którejś ze szczepionek wystąpiły reakcje niepożądane? – należy zwrócić uwagę na pacjentów, u których odnotowano reakcję anafilaktyczną w wywiadzie – zależnie od alergenu, jaki spowodował anafilaksję, mogą być oni bardziej narażeni na reakcję anafilaktyczną po szczepieniu [2,3]. Reakcja anafilaktyczna po pierwszej dawce szczepionki jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania dawki uzupełniającej [4].
- Czy w ciągu ostatnich 4 tygodni pacjent przyjmował inne szczepionki? Jeśli tak, jakie? – odstęp pomiędzy podaniem dwóch „żywych”, atenuowanych szczepionek powinien wynosić minimum 4 tygodnie.
- Czy stwierdzono u pacjenta wrodzony lub nabyty niedobór odporności? – pacjenci z niedoborami odporności wymagają zindywidualizowanego podejścia. Nie powinni otrzymywać „żywych” szczepionek, a efektywność pozostałych szczepionek może być ograniczona. Stopień upośledzenia odporności pacjenta powinien być każdorazowo oceniony przez lekarza na podstawie badania podmiotowego i przedmiotowego oraz ewentualnych badań laboratoryjnych. W tej grupie pacjentów często niezbędna jast konsultacja specjalistyczna – immunologiczna lub w zakresie chorób zakaźnych [5];
- Czy pacjent choruje na nowotwór złośliwy, w tym nowotwory hematologiczne? – w grupie pacjentów z chorobami onkologicznymi należy zgromadzić informacje o czasie przyjęcia ostatniej dawki chemioterapii oraz o stopniu zaawansowania procesu nowotworowego.
- Czy w ciągu ostatnich miesięcy pacjent zażywał sterydy ogólnoustrojowo, leki immunosupresyjne, chemioterapię lub został poddany radioterapii? – szczepionki zawierające żywe, atenuowane drobnoustroje nie powinny być podawane pacjentom z ciężkimi niedoborami odporności, zarówno wrodzonymi, jak i nabytymi, pacjentom z chorobami hematoonkologicznymi, uogólnionym procesem nowotworowych, pacjentom w trakcie radioterapii, chemioterapii, czy systemowej sterydoterapii, pacjentom po transplantacjach oraz ciężarnym. Szczegółowe wytyczne dotyczące postępowania obejmującego szczepienia ochronne u osób z zaburzeniami odporności można znaleźć na stronie Centers of Disease Control and Prevention (CDC).
- Czy w ciągu ostatniego roku pacjent otrzymywał preparaty krwi lub immunoglobuliny? – preparaty immunoglobulin lub preparaty krwi, w których zawartość immunoglobulin jest znaczna (KKCz, KKP, FFP) mogą ograniczyć odpowiedź organizmu na szczepionki „żywe”. Wymienionych preparatów nie należy rutynowo podawać jednocześnie z “żywymi” szczepionkami. Zalecany odstęp między przyjęciem szczepionki atenuowanej a przyjęciem immunoglobulin lub preparatów krwi wynosi 2 tygodnie, z kolei odstęp pomiędzy przyjęciem preparatu zawierającego przeciwciała a szczepionką atenuowaną zależy sytuacji klinicznej i powinien być ustalony indywidualnie [5].
- Czy u pacjenta stwierdzono zaburzenia neurologiczne – drgawki, objawy encefalopatii lub inne objawy ze strony układy nerwowego.
- Czy pacjentka może być w ciąży? – w okresie ciąży przeciwwskazane są szczepionki zawierające „żywe”, atenuowane drobnoustroje.
Ocena kliniczna
Obowiązuje ogólne badanie internistyczne. Wywiad powinien dać wskazówki, które z elementów badania fizykalnego należy przeprowadzić ze szczególną uważnością.
- Stan ogólny:
- ocena podstawowych parametrów życiowych: ciśnienie tętnicze, tętno, pomiar saturacji, pomiar temperatury ciała – gorączka, w szczególności bez objawów infekcyjnych, powinna skłonić do odroczenia szczepienia i dalszej diagnostyki.
- Głowa i szyja:
- badanie gardła (szczególną uwagę należy zwrócić na występowanie ewentualnych nalotów i owrzodzeń);
- palpacja węzłów chłonnych.
- Klatka piersiowa:
- osłuchiwanie płuc (nowe zmiany osłuchowe nad płucami wymagają pogłębienia diagnostyki przed szczepieniem);
- osłuchiwanie tonów serca.
- Jama brzuszna:
- ocena perystaltyki jelit, badanie palpacyjne brzucha ze zwróceniem uwagi na objawy otrzewnowe i obronę mięśniową.
- Orientacyjne badanie neurologiczne:
- badanie objawów oponowych.
Uwaga! Czerwona flaga!
Bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepień każdego typu jest reakcja alergiczna po podaniu pierwszej dawki szczepionki w wywiadzie oraz silnie wyrażona alergia na substancje pomocnicze zawarte w preparacie (np. silnie wyrażona nadwrażliwość typu 1 na białko jaja kurzego, gentamycynę, neomycynę, tetracyklinę – w zależności od używanej szczepionki). W razie wystąpienie reakcji anafilaktycznej podstawowym postępowaniem jest podanie 0,5 mg adrenaliny i.m. (typowo w przednio-boczną powierzchnię uda).
Ujawnione w badaniu fizykalnym cechy ostrej infekcji lub zaostrzenia choroby przewlekłej również powinny skłaniać do odroczenia szczepienia.
Zalecane szczepienia dodatkowe dla pacjentów dorosłych
| SZCZEPIENIE | WSKAZANIA |
|---|---|
PRZECIW GRYPIE Pojedyncza dawka, raz w roku (zwykle okres jesienno-zimowy, najlepiej przed rozpoczęciem sezonu) Szczepionki inaktywowane: – Influvac Tetra – Vaxigrip Tetra | Zalecane wszystkim dorosłym Wskazania szczególne: • obniżona odporność • ciąża • przewlekłe choroby: – układu oddechowego – układu krążenia – niewydolność nerek – choroby wątroby – choroby metaboliczne – choroby neurologiczne i neurorozwojowe |
Szczepienia osób dorosłych zalecane pacjentom dotychczas nieszczepionym
| SZCZEPIENIE | WSKAZANIA |
|---|---|
PRZECIW OSTREMU NAGMINNEMU PORAŻENIU DZIECIĘCEMU (POLIOMYELITIS) IMOVAX POLIO – Szczepionka inaktywowana (IPV) Zawiera szczepy wirusa polio typ 1, 2 i 3 Schemat szczepienia u dorosłych nieszczepionych: – 3 dawki: 0, 2 miesiące, 6–12 miesięcy od drugiej dawki | Zalecane wszystkim nieszczepionym |
Zalecane wszystkim nieszczepionym Zalecana szczególnie: – młodym osobom, w tym osobom pracującym w środowiskach dziecięcych – uczniom i studentom szkół i uczelni medycznych – pracownikom ochrony zdrowia |
Kody ICD-10
Czynniki wpływające na stan zdrowia i kontakt ze służbą zdrowia
Referencje
- Gołąb, J., Lasek, W., Jakóbisiak, M. (2023). Immunologia.
- Caubet, J. R. J., & Ponvert, C. (2014). Vaccine allergy. Immunology and Allergy Clinics of North America, 34(3), 597–613. https://doi.org/10.1016/j.iac.2014.04.004.
- McNeil, M. M., & DeStefano, F. (2018). Vaccine-associated hypersensitivity. The Journal of allergy and clinical immunology, 141(2), 463–472. https://doi.org/10.1016/j.jaci.2017.12.971
- Kuchar, E. (2023). Kiedy (nie) szczepić dorosłych – fakty i mity o przeciwwskazaniach do szczepień. Lekarz POZ, 9(4), 220-225.
- Grohskopf, L. A., Blanton, L. H., Ferdinands, J. M., Reed, C., Dugan, V. G., & Daskalakis, D. C. (2025). Prevention and Control of Seasonal Influenza with Vaccines: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices - United States, 2025-26 Influenza Season. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 74(32), 500–507. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm7432a2
- Kroger A, Bahta L, Long S, Sanchez P. General Best Practice Guidelines for Immunization. [www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general- recs/downloads/general-recs.pdf]. [ostatni dostęp 30.12.2025].
- European Medicines Agency. (2025, May 17). EMA recommendation to update the antigenic composition of authorised COVID-19 vaccines for 2025–2026 (EMA/166854/2025). https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/ema-recommendation-update-antigenic-composition-authorised-covid-19-vaccines-2025-2026_en.pdf, [ostatni dostęp 30.12.2025].
- Komunikat nr 34 Ministra Zdrowia w sprawie realizacji szczepień przeciw COVID-19 w sezonie 2025/2026 – Ministerstwo Zdrowia - Portal Gov.pl. Ministerstwo Zdrowia. https://www.gov.pl/web/zdrowie/komunikat-nr-38-ministra-zdrowia-w-sprawie-realizacji-szczepien-przeciw-covid-19-w-sezonie-20252027, [ostatni dostęp 30.12.2025].
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. (2025). Szczepienia dorosłych dla pracowników ochrony zdrowia (Wyd. 2).https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/01/szczepienia-dorosli_sluzba_zdrowia-wydanie-2-FINAL.pdf?utm_source=, [ostatni dostęp 30.12.2025].
- Polskie Towarzystwo Wakcynologii. (2025). Szczepienia przeciw półpaścowi. Zalecenia grupy ekspertów polskich towarzystw naukowych – aktualizacja 2025. https://ptwakc.org.pl/wp-content/uploads/2025/11/Reprint_Rekomendacje_HZ_2025.pdf, [ostatni dostęp: 30.12.2025 r.]
- Meites, E., Szilagyi, P. G., Chesson, H. W., Unger, E. R., Romero, J. R., & Markowitz, L. E. (2019). Human Papillomavirus Vaccination for Adults: Updated Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 68(32), 698–702. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm6832a3
- Nowakowski, A., Jach, R., Szenborn, L., Bidziński, M., Jackowska, T., Kotarski, J., … & Wysocki, J. (2022). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii oraz Polskiego Towarzystwa Kolposkopii i Patofizjologii Szyjki Macicy w zakresie szczepień profilaktycznych przeciwko zakażeniom wirusami brodawczaka ludzkiego w Polsce. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 7(2), 81–91. https://doi.org/10.5603/gipp.89939
- KUCHAR, E., ANTCZAK, A., SKOCZYŃSKA, A., FAL, A., WYSOCKI, J., & Walusiak-Skorupa, J. et al. (2022). Pneumococcal vaccination among adults – updated Polish recommendations. Family Medicine & Primary Care Review, 24(3), 285-291. https://doi.org/10.5114/fmpcr.2022.119420
- Should You Be Vaccinated Against Hepatitis B? a screening questionnaire for adults. Immunize.org. https://www.immunize.org/wp-content/uploads/catg.d/p2191.pdf [ostatni dostęp: 30.12.2025 r.]
