Spis treści

Szczepienia u dorosłych – niezbędnik

stan wiedzy na 01.2026

100%

Krótka teoria

Wykaz obowiązkowych oraz zalecanych szczepień ochronnych, zwany popularnie „kalendarzem szczepień”, jest aktualizowany raz w roku.

Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie programu szczepień ochronnych na rok 2026

Procedury związane z wykonywaniem szczepień ochronnych określa natomiast ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1284, 909 i 1938). Zgodnie z dokumentem lekarz ma obowiązek:

informowania pacjenta o zalecanych szczepieniach ochronnych;
do obowiązków lekarza należy również wykonanie badania lekarskiego kwalifikującego do szczepienia;
po wykonaniu badania ma on obowiązek wydać zaświadczenie o kwalifikacji do szczepienia, zawierające datę i godzinę badania lekarskiego; zaświadczenie jest ważne przez okres 24 godzin.

Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) podlegają obowiązkowi zgłoszenia do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego w ciągu 24 godzin od rozpoznania lub podejrzenia NOP, przy pomocy odpowiedniego formularza.

Formularz zgłoszenia NOP

Wywiad

Pytania, które należy zadać pacjentowi w trakcie przeprowadzania wywiadu podczas kwalifikacji do szczepienia:

Czy w ostatnim czasie występowały u pacjenta objawy infekcji?
Na jakie choroby przewlekłe choruje pacjent i jakie leki zażywa stale? – szczególną uwagę należy zwrócić na leki stosowane w terapii chorób o podłożu autoimmunologicznym.
Czy w ostatnim czasie pacjent zauważył pojawienie się objawów związanych z zaostrzeniem chorób przewlekłych (nasilenie obrzęków, kaszlu, duszności, spadek wydolności)? – każdorazowo przed szczepieniem należy wykluczyć ewentualne przeciwwskazania. Większość z nich to przeciwskazania przemijające. Najczęściej jest to ostra infekcja o umiarkowanym lub znacznym nasileniu lub zaostrzenie choroby przewlekłej.
Czy u pacjenta występują zaburzenia krzepnięcia? Czy pacjent zażywa leki wpływające na krzepnięcie (VKA, NOAC)? – u pacjentów chorujących na skazy krwotoczne (np. hemofilia) lub zażywających leki przeciwkrzepliwe należy zachować szczególną ostrożność, podając iniekcje domięśniowe lub preferować (jeśli pozwala na to ChPL produktu) podaż podskórną.
Czy u pacjenta wystąpiły w przeszłości jakiekolwiek reakcje alergiczne (na leki, szczepionki, lateks, białko jaja kurzego, pokarmy)? – nie każda reakcja alergiczna jest przeciwwskazaniem do szczepienia, a sytuacje wymagające szczególnej ostrożności można znaleźć w ChPL używanego produktu – należy zwrócić uwagę na substancje pomocnicze występujące w szczepionkach.
Czy u pacjenta wystąpiła w przeszłości reakcja anafilaktyczna po szczepieniu? Czy po którejś ze szczepionek wystąpiły reakcje niepożądane? – należy zwrócić uwagę na pacjentów, u których odnotowano reakcję anafilaktyczną w wywiadzie – zależnie od alergenu, jaki spowodował anafilaksję, mogą być oni bardziej narażeni na reakcję anafilaktyczną po szczepieniu [2,3]. Reakcja anafilaktyczna po pierwszej dawce szczepionki jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania dawki uzupełniającej [4].
Czy w ciągu ostatnich 4 tygodni pacjent przyjmował inne szczepionki? Jeśli tak, jakie? – odstęp pomiędzy podaniem dwóch „żywych”, atenuowanych szczepionek powinien wynosić minimum 4 tygodnie.
Czy stwierdzono u pacjenta wrodzony lub nabyty niedobór odporności? – pacjenci z niedoborami odporności wymagają zindywidualizowanego podejścia. Nie powinni otrzymywać „żywych” szczepionek, a efektywność pozostałych szczepionek może być ograniczona. Stopień upośledzenia odporności pacjenta powinien być każdorazowo oceniony przez lekarza na podstawie badania podmiotowego i przedmiotowego oraz ewentualnych badań laboratoryjnych. W tej grupie pacjentów często niezbędna jast konsultacja specjalistyczna – immunologiczna lub w zakresie chorób zakaźnych [5];
Czy pacjent choruje na nowotwór złośliwy, w tym nowotwory hematologiczne? – w grupie pacjentów z chorobami onkologicznymi należy zgromadzić informacje o czasie przyjęcia ostatniej dawki chemioterapii oraz o stopniu zaawansowania procesu nowotworowego.
Czy w ciągu ostatnich miesięcy pacjent zażywał sterydy ogólnoustrojowo, leki immunosupresyjne, chemioterapię lub został poddany radioterapii? – szczepionki zawierające żywe, atenuowane drobnoustroje nie powinny być podawane pacjentom z ciężkimi niedoborami odporności, zarówno wrodzonymi, jak i nabytymi, pacjentom z chorobami hematoonkologicznymi, uogólnionym procesem nowotworowych, pacjentom w trakcie radioterapii, chemioterapii, czy systemowej sterydoterapii, pacjentom po transplantacjach oraz ciężarnym. Szczegółowe wytyczne dotyczące postępowania obejmującego szczepienia ochronne u osób z zaburzeniami odporności można znaleźć na stronie Centers of Disease Control and Prevention (CDC).
Czy w ciągu ostatniego roku pacjent otrzymywał preparaty krwi lub immunoglobuliny? – preparaty immunoglobulin lub preparaty krwi, w których zawartość immunoglobulin jest znaczna (KKCz, KKP, FFP) mogą ograniczyć odpowiedź organizmu na szczepionki „żywe”. Wymienionych preparatów nie należy rutynowo podawać jednocześnie z “żywymi” szczepionkami. Zalecany odstęp między przyjęciem szczepionki atenuowanej a przyjęciem immunoglobulin lub preparatów krwi wynosi 2 tygodnie, z kolei odstęp pomiędzy przyjęciem preparatu zawierającego przeciwciała a szczepionką atenuowaną zależy sytuacji klinicznej i powinien być ustalony indywidualnie [5].
Czy u pacjenta stwierdzono zaburzenia neurologiczne – drgawki, objawy encefalopatii lub inne objawy ze strony układy nerwowego.
Czy pacjentka może być w ciąży? – w okresie ciąży przeciwwskazane są szczepionki zawierające „żywe”, atenuowane drobnoustroje.

Ocena kliniczna

Obowiązuje ogólne badanie internistyczne. Wywiad powinien dać wskazówki, które z elementów badania fizykalnego należy przeprowadzić ze szczególną uważnością.

Stan ogólny:
- ocena podstawowych parametrów życiowych: ciśnienie tętnicze, tętno, pomiar saturacji, pomiar temperatury ciała – gorączka, w szczególności bez objawów infekcyjnych, powinna skłonić do odroczenia szczepienia i dalszej diagnostyki.
Głowa i szyja:
- badanie gardła (szczególną uwagę należy zwrócić na występowanie ewentualnych nalotów i owrzodzeń);
- palpacja węzłów chłonnych.

Klatka piersiowa:
- osłuchiwanie płuc (nowe zmiany osłuchowe nad płucami wymagają pogłębienia diagnostyki przed szczepieniem);
- osłuchiwanie tonów serca.

Jama brzuszna:
- ocena perystaltyki jelit, badanie palpacyjne brzucha ze zwróceniem uwagi na objawy otrzewnowe i obronę mięśniową.
Orientacyjne badanie neurologiczne:
- badanie objawów oponowych.

Uwaga! Czerwona flaga!

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepień każdego typu jest reakcja alergiczna po podaniu pierwszej dawki szczepionki w wywiadzie oraz silnie wyrażona alergia na substancje pomocnicze zawarte w preparacie (np. silnie wyrażona nadwrażliwość typu 1 na białko jaja kurzego, gentamycynę, neomycynę, tetracyklinę – w zależności od używanej szczepionki). W razie wystąpienie reakcji anafilaktycznej podstawowym postępowaniem jest podanie 0,5 mg adrenaliny i.m. (typowo w przednio-boczną powierzchnię uda).

Ujawnione w badaniu fizykalnym cechy ostrej infekcji lub zaostrzenia choroby przewlekłej również powinny skłaniać do odroczenia szczepienia.

Zalecane szczepienia dodatkowe dla pacjentów dorosłych

SZCZEPIENIE	WSKAZANIA	SZCZEGÓLNE PRZECIWWSKAZANIA
PRZECIW GRYPIE Pojedyncza dawka, raz w roku (zwykle okres jesienno-zimowy, najlepiej przed rozpoczęciem sezonu) Szczepionki inaktywowane: – Influvac Tetra – Vaxigrip Tetra	Zalecane wszystkim dorosłym Wskazania szczególne: • obniżona odporność • ciąża • przewlekłe choroby: – układu oddechowego – układu krążenia – niewydolność nerek – choroby wątroby – choroby metaboliczne – choroby neurologiczne i neurorozwojowe	Influvac Tetra(ChPL): ciężka nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze albo śladowe pozostałości (m.in. białka jaja kurzego, formaldehyd, bromek cetylotrimetyloamoniowy, polisorbat 80, gentamycyna) Vaxigrip Tetra(ChPL): ciężka nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze albo śladowe pozostałości (m.in. białka jaja kurzego, neomycyna, formaldehyd, octoxynol-9)

PRZECIW GRYPIE – WYŁĄCZNIE ≥60. r.ż. Pojedyncza dawka, raz w roku Szczepionki inaktywowane wysokodawkowe: – Efluelda Tetra – Efluelda	Zalecane osobom w wieku ≥60 lat Szczególnie preferowane u: – osób z chorobami przewlekłymi – pacjentów z obniżoną odpornością – osób z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu grypy	Efluelda/Efluelda Tetra(ChPL): ciężka nadwrażliwość na substancje czynne lub pomocnicze albo śladowe pozostałości (m.in. białka jaja kurzego, formaldehyd)

Szczepienia osób dorosłych zalecane pacjentom dotychczas nieszczepionym

SZCZEPIENIE	WSKAZANIA	SZCZEGÓLNE PRZECIWWSKAZANIA
PRZECIW OSTREMU NAGMINNEMU PORAŻENIU DZIECIĘCEMU (POLIOMYELITIS) IMOVAX POLIO – Szczepionka inaktywowana (IPV) Zawiera szczepy wirusa polio typ 1, 2 i 3 Schemat szczepienia u dorosłych nieszczepionych: – 3 dawki: 0, 2 miesiące, 6–12 miesięcy od drugiej dawki	Zalecane wszystkim nieszczepionym	Nadwrażliwość na neomycynę, streptomycynę lub polimyksynę B
MMR – PRZECIW ODRZE, ŚWINCE I RÓŻYCZCE M-M-RvaxPro, PRIORIX – Szczepionki żywe, atenuowane	Zalecane wszystkim nieszczepionym Zalecana szczególnie: – młodym osobom, w tym osobom pracującym w środowiskach dziecięcych – uczniom i studentom szkół i uczelni medycznych – pracownikom ochrony zdrowia	Szczególne przeciwwskazania: – nadwrażliwość na neomycynę – ciąża – ciężki humoralny lub komórkowy niedobór odporności – czynna, nieleczona gruźlica – nowotwory złośliwe układu krwiotwórczego i chłonnego – aktualne leczenie immunosupresyjne (w tym stosowanie dużych dawek GKSsystemowo) – pozytywny wywiad rodzinny w kierunku wrodzonych lub dziedzicznych zaburzeń odporności, o ile nie stwierdzono, przed ewentualnym szczepieniem, prawidłowego układu immunologicznego (M-M-RvaxPro)
PRZECIW WZW A AVAXIM 160 U, Havrix Adult Szczepionki inaktywowane	Wskazania szczególnie: – wyjazd do krajów o wysokiej i pośredniej endemiczności zachorowań WZW A – zatrudnienie przy produkcji i dystrybucji żywności, usuwaniu odpadów komunalnych i płynnych nieczystości oraz przy konserwacji urządzeń służących temu celowi – osobom z grup ryzyka (przewlekłe choroby wątroby, nadużywanie alkoholu, wzmożona aktywność seksualna, osoby narażone na zastrzyki) – hemofilia – praca w ochronie zdrowia	Szczególne przeciwwskazania dla szczepionki Havrix Adult: nadwrażliwość na neomycynę

Kody ICD-10

Czynniki wpływające na stan zdrowia i kontakt ze służbą zdrowia

Z23

Potrzeba szczepień profilaktycznych przeciwko pojedynczym chorobom bakteryjnym

Z24

Potrzeba szczepień profilaktycznych przeciwko określonym pojedynczym chorobom wirusowym

Z25

Potrzeba szczepień przeciwko innym pojedynczym chorobom wirusowym

Z26

Potrzeba szczepień profilaktycznych przeciwko innym pojedynczym chorobom zakaźnym

Z27

Potrzeba szczepień profilaktycznych skojarzonych przeciwko kilku chorobom

Z28

Szczepienia niewykonane

Referencje

Gołąb, J., Lasek, W., Jakóbisiak, M. (2023). Immunologia.
Caubet, J. R. J., & Ponvert, C. (2014). Vaccine allergy. Immunology and Allergy Clinics of North America, 34(3), 597–613. https://doi.org/10.1016/j.iac.2014.04.004.
McNeil, M. M., & DeStefano, F. (2018). Vaccine-associated hypersensitivity. The Journal of allergy and clinical immunology, 141(2), 463–472. https://doi.org/10.1016/j.jaci.2017.12.971
Kuchar, E. (2023). Kiedy (nie) szczepić dorosłych – fakty i mity o przeciwwskazaniach do szczepień. Lekarz POZ, 9(4), 220-225.
Grohskopf, L. A., Blanton, L. H., Ferdinands, J. M., Reed, C., Dugan, V. G., & Daskalakis, D. C. (2025). Prevention and Control of Seasonal Influenza with Vaccines: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices - United States, 2025-26 Influenza Season. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 74(32), 500–507. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm7432a2
Kroger A, Bahta L, Long S, Sanchez P. General Best Practice Guidelines for Immunization. [www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general- recs/downloads/general-recs.pdf]. [ostatni dostęp 30.12.2025].
European Medicines Agency. (2025, May 17). EMA recommendation to update the antigenic composition of authorised COVID-19 vaccines for 2025–2026 (EMA/166854/2025). https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/ema-recommendation-update-antigenic-composition-authorised-covid-19-vaccines-2025-2026_en.pdf, [ostatni dostęp 30.12.2025].
Komunikat nr 34 Ministra Zdrowia w sprawie realizacji szczepień przeciw COVID-19 w sezonie 2025/2026 – Ministerstwo Zdrowia - Portal Gov.pl. Ministerstwo Zdrowia. https://www.gov.pl/web/zdrowie/komunikat-nr-38-ministra-zdrowia-w-sprawie-realizacji-szczepien-przeciw-covid-19-w-sezonie-20252027, [ostatni dostęp 30.12.2025].
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. (2025). Szczepienia dorosłych dla pracowników ochrony zdrowia (Wyd. 2).https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/01/szczepienia-dorosli_sluzba_zdrowia-wydanie-2-FINAL.pdf?utm_source=, [ostatni dostęp 30.12.2025].
Polskie Towarzystwo Wakcynologii. (2025). Szczepienia przeciw półpaścowi. Zalecenia grupy ekspertów polskich towarzystw naukowych – aktualizacja 2025. https://ptwakc.org.pl/wp-content/uploads/2025/11/Reprint_Rekomendacje_HZ_2025.pdf, [ostatni dostęp: 30.12.2025 r.]
Meites, E., Szilagyi, P. G., Chesson, H. W., Unger, E. R., Romero, J. R., & Markowitz, L. E. (2019). Human Papillomavirus Vaccination for Adults: Updated Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 68(32), 698–702. https://doi.org/10.15585/mmwr.mm6832a3
Nowakowski, A., Jach, R., Szenborn, L., Bidziński, M., Jackowska, T., Kotarski, J., … & Wysocki, J. (2022). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii oraz Polskiego Towarzystwa Kolposkopii i Patofizjologii Szyjki Macicy w zakresie szczepień profilaktycznych przeciwko zakażeniom wirusami brodawczaka ludzkiego w Polsce. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 7(2), 81–91. https://doi.org/10.5603/gipp.89939
KUCHAR, E., ANTCZAK, A., SKOCZYŃSKA, A., FAL, A., WYSOCKI, J., & Walusiak-Skorupa, J. et al. (2022). Pneumococcal vaccination among adults – updated Polish recommendations. Family Medicine & Primary Care Review, 24(3), 285-291. https://doi.org/10.5114/fmpcr.2022.119420
Should You Be Vaccinated Against Hepatitis B? a screening questionnaire for adults. Immunize.org. https://www.immunize.org/wp-content/uploads/catg.d/p2191.pdf [ostatni dostęp: 30.12.2025 r.]