Wyszukaj w publikacjach
Przegląd leków hipoglikemizujących – od metforminy po analogi GLP-1
Metformina (biguanidy)
Metformina jest doustnym lekiem hipoglikemizującym z grupy biguanidów, stosowanym przede wszystkim w leczeniu cukrzycy typu 2, zwłaszcza u pacjentów z nadwagą lub otyłością, u których modyfikacja stylu życia nie pozwala na uzyskanie prawidłowej kontroli glikemii. Może być stosowana zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi lub insuliną, a także w stanie przedcukrzycowym oraz w leczeniu zespołu policystycznych jajników.
Mechanizm działania
- Metformina hamuje wątrobową produkcję glukozy (glukoneogenezę i glikogenolizę).
- Zwiększa obwodową wrażliwość tkanek na insulinę.
- Opóźnia wchłaniania glukozy w jelicie.
Lek nie stymuluje wydzielania insuliny, dlatego samodzielnie nie powoduje hipoglikemii.
Wskazania do stosowania
- Cukrzyca typu 2 (szczególnie u pacjentów z nadwagą lub otyłością).
- Stan przedcukrzycowy – nieprawidłowa tolerancja glukozy.
- Zespół policystycznych jajników (PCOS).
- Terapia skojarzona z innymi lekami doustnymi lub insuliną.
| Zalety | Ograniczenia |
|---|---|
Brak hipoglikemii w monoterapii | Dolegliwości żołądkowo-jelitowe (szczególnie na początku leczenia) |
Neutralny lub redukujący wpływ na masę ciała | Ryzyko kwasicy mleczanowej w określonych stanach klinicznych |
Korzystny wpływ na profil lipidowy | Konieczność kontroli witaminy B12 przy długotrwałym stosowaniu |
Możliwość stosowania w stanie przedcukrzycowym | Konieczność ostrożności w grupach szczególnego ryzyka (np. pacjenci z zaburzeniami funkcji nerek) |
Dawkowanie i ograniczenia związane z GFR
| eGFR (ml/min) | Maks. dawka dobowa | Uwagi |
|---|---|---|
≥60 | do 3000 mg | standardowe dawkowanie |
45–59 | do 2000 mg | ostrożność, redukcja dawki |
30–44 | do 1000 mg | dawka początkowa ≤50% |
<30 | przeciwwskazana | |
Metformina wymaga regularnej oceny czynności nerek i czasowego odstawienia m.in. przed badaniami z kontrastem jodowym oraz przed zabiegami operacyjnymi. Ocenę czynności nerek należy przeprowadzić:
- przed rozpoczęciem leczenia,
- następnie co najmniej raz w roku u pacjentów bez dodatkowych czynników ryzyka,
- częściej (co 3–6 miesięcy) u pacjentów ze zwiększonym ryzykiem pogorszenia czynności nerek, w tym:
- u osób w podeszłym wieku,
- przy już obniżonej wartości eGFR,
- w sytuacjach klinicznych mogących wpływać na czynność nerek.
Pochodne sulfonylomocznika (PSM)
Pochodne sulfonylomocznika (PSM) należą do klasycznych doustnych leków hipoglikemizujących. Ich skuteczność w obniżaniu glikemii jest wysoka, ale równocześnie wiąże się z istotnym ryzykiem hipoglikemii oraz tendencją do przyrostu masy ciała. Podkreśla się, że tej grupy leków nie powinno się stosować u osób z zespołem kruchości.
Mechanizm działania
- PSM nasilają wydzielanie insuliny poprzez wpływ na kanały potasowe zależne od ATP w błonie komórek β trzustki.
- Zamykanie tych kanałów prowadzi do depolaryzacji komórki, otwarcia kanałów wapniowych i napływu jonów Ca2+, co uruchamia egzocytozę insuliny.
Wskazania do stosowania
- Cukrzyca typu 2 (szczególnie u pacjentów, u których postępowanie niefarmakologiczne nie jest wystarczające).
- Cukrzyca MODY związana z mutacją HNF1A.
- Terapia skojarzona w cukrzycy typu 2.
| Zalety | Ograniczenia |
|---|---|
Skuteczne obniżanie glikemii (wysoka siła działania hipoglikemizującego) | |
Szybki efekt kliniczny obniżenia glikemii | Działanie zależne od zachowanej funkcji komórek β trzustki (mniejsza skuteczność w zaawansowanej niewydolności β-komórkowej) |
Doustna forma leczenia (łatwość stosowania w praktyce) | Ryzyko przyrostu masy ciała |
Możliwość stosowania jako element terapii skojarzonej (np. z metforminą) | Efekt hipoglikemizujący może być nasilany lub osłabiany przez interakcje lekowe (ryzyko zmiennej odpowiedzi na leczenie) |
- | Konieczność ostrożności w grupach szczególnego ryzyka (np. osoby starsze, pacjenci z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby) |
Dostępne substancje czynne
| Substancja czynna | Wskazanie | Dawka początkowa | Maks. dawka | Podanie / posiłek |
|---|---|---|---|---|
cukrzyca typu 2 u dorosłych | 30 mg 1×/d | 120 mg/d | podczas śniadania; połykać w całości | |
1 mg 1×/d | 6 mg/d | krótko przed / w trakcie śniadania | ||
5 mg 1×/d | 20 mg/d | podczas śniadania; połykać w całości | ||
Glibenklamid | cukrzyca noworodkowa | 0,2 mg/kg/d (w 2 dawkach) | limit objętości/kg | ok. 15 min przed karmieniem; podanie strzykawką |
Inhibitory SGLT-2 (flozyny)
Inhibitory SGLT-2 (flozyny) to nowoczesne doustne leki hipoglikemizujące stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2. Ich działanie jest niezależne od wydzielania insuliny i polega na zwiększeniu wydalania glukozy z moczem poprzez hamowanie jej zwrotnego wchłaniania w nerkach. W praktyce klinicznej flozyny stanowią ważny element terapii chorych z cukrzycą typu 2, szczególnie u pacjentów z towarzyszącą niewydolnością serca, przewlekłą chorobą nerek lub wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym. Oprócz skutecznej poprawy kontroli glikemii wykazują korzystny wpływ na masę ciała oraz ciśnienie tętnicze, co czyni je istotną opcją terapeutyczną w aktualnych algorytmach postępowania.
Mechanizm działania
- Flozyny hamują nerkowy kotransporter sodowo-glukozowy typu 2 (SGLT2), odpowiedzialny za zwrotne wchłanianie glukozy w cewkach nerkowych.
- Zmniejszenie resorpcji glukozy prowadzi do jej zwiększonego wydalania z moczem (glukozuria), co skutkuje obniżeniem glikemii na czczo i poposiłkowej.
- Mechanizmowi temu towarzyszy łagodny efekt diuretyczny i natriuretyczny, co może sprzyjać niewielkiemu obniżeniu ciśnienia tętniczego oraz redukcji masy ciała.
Wskazania do stosowania
- Cukrzyca typu 2 u dorosłych:
- w monoterapii (jeśli metformina jest przeciwwskazana lub nietolerowana),
- w terapii skojarzonej z innymi lekami hipoglikemizującymi, w tym z insuliną.
- Preferowany wybór u chorych z niewydolnością serca.
- Preferowane u pacjentów z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym oraz u chorych z przewlekłą chorobą nerek.
| Zalety | Ograniczenia |
|---|---|
Działanie niezależne od insuliny | Skuteczność zależna od czynności nerek (spada przy obniżeniu eGFR) |
Ryzyko odwodnienia, hipotonii i zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej (szczególnie u osób starszych, przy diuretykach lub w stanach odwodnienia) | |
Możliwe obniżenie ciśnienia tętniczego (łagodna diureza/natriureza) | |
Szczególna przydatność u pacjentów z niewydolnością serca i/lub przewlekłą chorobą nerek (w ramach rekomendowanych strategii leczenia) | Konieczność ostrożności w grupach ryzyka oraz przy współistniejących stanach sprzyjających odwodnieniu |
Dostępne substancje czynne
| Substancja czynna | Wskazanie | Dawka początkowa | Maks. dawka | Cecha istotna dla praktyki klinicznej |
|---|---|---|---|---|
cukrzyca typu 2 (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 10 mg 1×/d | 10 mg 1×/d | niezalecana przy eGFR/CrCl <60 ml/min/1,73 m2 | |
10 mg 1×/d | 25 mg 1×/d | |||
cukrzyca typu 2 (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 100 mg 1×/d | 300 mg 1×/d | ostrzeżenie: zwiększona częstość amputacji kończyn dolnych w badaniach długoterminowych | |
cukrzyca typu 2 (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 5 mg 1×/d | 15 mg 1×/d | ryzyko cukrzycowej kwasicy ketonowej (rzadko, także zgon) – zalecenie przerwania przy podejrzeniu/rozpoznaniu |
Leki inkretynowe
Leki inkretynowe stanowią ważną grupę nowoczesnych terapii hipoglikemizujących, wykorzystywanych w leczeniu cukrzycy typu 2 zarówno w monoterapii, jak i w terapii skojarzonej. W aktualnych zaleceniach wskazuje się je jako jedną z klas leków, które należy rozważyć jako leki pierwszego wyboru przy rozpoczynaniu farmakoterapii (obok metforminy oraz inhibitorów SGLT-2), a także jako element intensyfikacji leczenia w przypadku braku osiągnięcia celu terapeutycznego. Szczególnie istotną rolę przypisuje się agonistom receptora GLP-1 oraz podwójnym agonistom receptorów GIP/GLP-1 – zarówno ze względu na silny efekt hipoglikemizujący, jak i korzystny wpływ na masę ciała oraz możliwość preferowania ich u pacjentów z otyłością i wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym.
Do leków inkretynowych zalicza się::
- inhibitory DPP-4,
- agonistów receptora GLP-1,
- podwójnych agonistów receptorów GIP/GLP-1.
Inhibitory DPP-4
Inhibitory DPP-4 (gliptyny) należą do grupy leków inkretynowych stosowanych w leczeniu cukrzycy typu 2. Ich działanie polega na nasileniu mechanizmów inkretynowych, co prowadzi do zwiększenia stężenia insuliny wydzielanej w sposób zależny od hiperglikemii, a tym samym sprzyja poprawie kontroli glikemii przy niskim ryzyku hipoglikemii w monoterapii.
Mechanizm działania
- Inhibitory DPP-4 zwiększają stężenie insuliny wydzielanej w zależności od nasilenia hiperglikemii poprzez wpływ na układ inkretynowy.
Wskazania do stosowania
- Cukrzyca typu 2 (w monoterapii lub w leczeniu skojarzonym – jako jedna z możliwych klas leków hipoglikemizujących dobieranych indywidualnie).
| Zalety | Ograniczenia |
|---|---|
Mechanizm zależny od hiperglikemii (niski potencjał hipoglikemii w monoterapii) | |
Możliwość stosowania jako jedna z klas leków w terapii skojarzonej cukrzycy typu 2 | |
Utrzymanie fizjologicznej zależności odpowiedzi insulinowej od poziomu glukozy (lek „wzmacnia” mechanizm inkretynowy) |
Dostępne substancje czynne
| Substancja czynna | Wskazanie | Dawka początkowa | Maks. dawka | Cecha istotna dla praktyki klinicznej |
|---|---|---|---|---|
cukrzyca typu 2 (monoterapia lub leczenie skojarzone) oraz jako uzupełnienie do insuliny (± metformina) | 100 mg 1×/d | 100 mg/d | wymaga redukcji dawki w niewydolności nerek (np. 50 mg 1×/dobę przy GFR 30–45; 25 mg 1×/dobę przy GFR | |
cukrzyca typu 2 (monoterapia lub leczenie skojarzone) | zależnie od schematu: zwykle 50 mg 2×/d (łącznie 100 mg/dobę); przy skojarzeniu z sulfonylomocznikiem 50 mg 1×/d rano | 100 mg/dobę | ryzyko zaburzeń czynności wątroby → wymagane monitorowanie prób wątrobowych (przed leczeniem i w trakcie; odstępy trzymiesięczne w 1. roku) | |
cukrzyca typu 2 u dorosłych: leczenie skojarzone jako dodanie do metforminy / sulfonylomocznika / tiazolidynodionu | 5 mg 1×/d | 5 mg/d | nie zaleca się w umiarkowanej–ciężkiej niewydolności nerek (dane ograniczone) |
Ponadto w aptekach dostępne są również preparaty skojarzone zawierające te gliptyny (np. w połączeniu z metforminą).
Agoniści receptora GLP-1 (analogi GLP-1)
Agoniści receptora GLP-1(analogi GLP-1) należą do leków inkretynowych stosowanych w leczeniu cukrzycy typu 2 i zajmują istotne miejsce w aktualnych algorytmach terapii, zarówno na etapie rozpoczynania farmakoterapii, jak i w intensyfikacji leczenia. W zaleceniach są wskazywani jako jedna z preferowanych klas leków – szczególnie u pacjentów z nadwagą lub otyłością oraz u chorych z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym – ze względu na połączenie skutecznego działania hipoglikemizującego z korzystnym wpływem na masę ciała. W praktyce klinicznej agoniści receptora GLP-1 mogą być stosowane w monoterapii lub jako element terapii skojarzonej, także u części pacjentów leczonych insuliną, przy zachowaniu zasad wynikających z przeciwwskazań i tolerancji leczenia.
Mechanizm działania
- Agoniści receptora GLP-1 zwiększają wydzielanie insuliny w sposób zależny od nasilenia hiperglikemii.
- Hamują łaknienie, co wspiera redukcję masy ciała.
Wskazania do stosowania
- Cukrzyca typu 2 (monoterapia lub terapia skojarzona – dobór zależny od sytuacji klinicznej i profilu chorego).
- Intensyfikacja leczenia u pacjentów, u których nie uzyskano celu HbA1c w dotychczasowym schemacie.
- Preferowany wybór u pacjentów z otyłością oraz u chorych z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym.
- Możliwość stosowania jako element terapii skojarzonej u części pacjentów leczonych insuliną.
| Zalety | Ograniczenia |
|---|---|
Zwiększanie wydzielania insuliny zależne od hiperglikemii (niższe ryzyko hipoglikemii w porównaniu z lekami działającymi niezależnie od glikemii) | Droga podania: większość leków z tej grupy jest stosowana jako terapia iniekcyjna, co może ograniczać akceptację leczenia u części pacjentów i wymaga edukacji w zakresie techniki podania |
Korzystny wpływ na masę ciała (redukcja masy ciała poprzez hamowanie łaknienia) | |
Wskazywane jako preferowana klasa leków u pacjentów z otyłością oraz w strategiach leczenia osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym | W okresie planowania ciąży i w ciąży nie powinny być stosowane (brak badań dopuszczających do stosowania) |
Dostępne substancje czynne
| Substancja czynna | Wskazanie | Dawka początkowa | Maks. dawka | Cecha istotna dla praktyki klinicznej |
|---|---|---|---|---|
cukrzyca typu 2 u dorosłych, młodzieży i dzieci ≥10 lat (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 0,6 mg 1×/d (dla poprawy tolerancji żołądkowo-jelitowej) | 1,8 mg 1×/dobę | codzienne podanie s.c.; efekt na masę ciała umiarkowany | |
Semaglutyd (s.c., roztwór) | cukrzyca typu 2 u dorosłych (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 0,25 mg 1×/tydz. przez 4 tyg., następnie 0,5 mg 1×/tydz. | 1 mg 1×/tydz. | 1×/tydz. s.c.; wysoka skuteczność redukcji masy ciała i wpływ na powikłania otyłości |
Semaglutyd (p.o., tabletki) | cukrzyca typu 2 u dorosłych (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 1,5 mg 1×/dobę przez 1 miesiąc, potem 4 mg 1×/dobę | 50 mg 1×/dobę | doustny; wymaga przyjmowania na czczo i zachowania odstępu przed posiłkiem/innymi lekami |
cukrzyca typu 2 u dorosłych (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 0,75 mg 1×/tydz. (w monoterapii) lub 1,5 mg 1×/tydz. (leczenie uzupełniające) | 1,5 mg 1×/tydz. | 1×/tydz. s.c.; prosty schemat dawkowania | |
cukrzyca typu 2 u dorosłych (monoterapia lub leczenie skojarzone) | 10 µg 1×/dobę przez 14 dni | 20 µg 1×/dobę (od 15. dnia) | codzienne s.c.; podanie w określonym czasie przed posiłkiem |
Podwójni agoniści receptorów GIP/GLP-1
Podwójni agoniści receptorów GIP/GLP-1 należą do leków inkretynowych i stanowią jedną z nowoczesnych opcji farmakoterapii cukrzycy typu 2. Leki te uwzględaniane są jako klasa, którą można włączać zarówno na etapie intensyfikacji terapii doustnej, jak i w ramach terapii skojarzonej z innymi lekami, w tym z insuliną. Ich mechanizm działania łączy efekt hipoglikemizujący zależny od hiperglikemii z wpływem na łaknienie, co sprzyja redukcji masy ciała i czyni tę grupę szczególnie użyteczną u pacjentów z współistniejącą otyłością.
Obecnie w Polsce z grupy podwójnych agonistów receptorów GIP/GLP-1 dostępy jest tirzepatyd.
Mechanizm działania
- Podwójni agoniści receptorów GIP/GLP-1 zwiększają wydzielanie insuliny w sposób zależny od nasilenia hiperglikemii.
- Hamują łaknienie, co wspiera redukcję masy ciała.
Wskazania do stosowania
- Cukrzyca typu 2 (jako element terapii skojarzonej oraz w intensyfikacji leczenia – poprzez dołączenie leku z klasy wcześniej niestosowanej).
- Możliwość kontynuacji lub włączenia w schematach obejmujących insulinoterapię (np. insulinę bazową), zwłaszcza u pacjentów z otyłością.
- Zastosowanie w ramach strategii leczenia ukierunkowanej na jednoczesną poprawę kontroli glikemii i redukcję masy ciała.
| Zalety | Ograniczenia |
|---|---|
Mechanizm zależny od hiperglikemii (sprzyja ograniczeniu ryzyka hipoglikemii w porównaniu z lekami działającymi niezależnie od glikemii) | Droga podania: leki z tej grupy są stosowane jako terapia iniekcyjna, co może ograniczać akceptację leczenia u części pacjentów i wymaga edukacji w zakresie podawania |
Możliwość zastosowania jako kolejna klasa w intensyfikacji leczenia oraz w terapii skojarzonej (także z insuliną) |
Źródła
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. (2026). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecenia-kliniczne-dotyczace-postepowania-u-osob-z-cukrzyca-2025
- American Diabetes Association Professional Practice Committee for Diabetes* (2026). Summary of Revisions: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes care, 49(1 Suppl 1), S6–S12. https://doi.org/10.2337/dc26-SREV
- McGowan, B., Ciudin, A., Baker, J. L., Busetto, L., Dicker, D., Frühbeck, G., Goossens, G. H., Monami, M., Sbraccia, P., Martinez-Tellez, B., Woodward, E., & Yumuk, V. (2025). Framework for the pharmacological treatment of obesity and its complications from the European Association for the Study of Obesity (EASO). Nature medicine, 31(10), 3229–3232. https://doi.org/10.1038/s41591-025-03765-w
