Cukrzyca monogenowa – co warto wiedzieć?

Cukrzyca monogenowa jest rzadką, lecz istotną przyczyną defektu komórek β trzustki. Odpowiada za 1–2% wszystkich przypadków cukrzycy, ale jej rozpoznanie ma ogromne znaczenie praktyczne – umożliwia dobór właściwej terapii i objęcie diagnostyką rodziny chorego.

Zaburzenia gospodarki węglowodanowej uwarunkowane genetycznie

Cukrzyca monogenowa to heterogenna grupa zaburzeń metabolicznych wynikających z mutacji pojedynczego genu wpływającego na funkcję komórek β trzustki. W przeciwieństwie do klasycznej cukrzycy typu 1 i 2, w której podłoże jest autoimmunologiczne lub wielogenowe, w postaci monogenowej przyczyną jest konkretny defekt genetyczny dziedziczony zazwyczaj autosomalnie dominująco, rzadziej recesywnie.

Najczęściej występują dwa główne fenotypy kliniczne:

• utrwalona cukrzyca noworodkowa – rozwija się przed 9. miesiącem życia,
• cukrzyca typu MODY (maturity-onset diabetes of the young) – ujawnia się u dzieci, młodzieży lub młodych dorosłych.

Główne postacie cukrzycy monogenowej

Mutacje w genach wpływają m.in. na wydzielanie insuliny, wrażliwość na glukozę lub mechanizmy regulacji transkrypcyjnej genów. Wyróżnia się wiele różnych form klinicznych, jednak w codziennej praktyce najczęściej spotyka się kilka typów.

MODY (maturity-onset diabetes of the young)

Dziedziczenie MODY jest autosomalne dominujące, co sprawia, że choroba często występuje rodzinnie w kolejnych pokoleniach. 

Najczęstsze podtypy to:

• MODY 3 (HNF1A-MODY) – wariant spowodowany mutacją w genie HNF1A, typowo o początku <25 r.ż.; pacjenci mają niewielkie zapotrzebowanie na insulinę, a w OGTT można zaobserwować znaczny wzrost glikemii, choć jej wartości na czczo pozostają prawidłowe; występuje znaczna glukozuria, mogą współwystępować wady rozwojowe układu moczowego; postępowaniem z wyboru jest leczenie pochodnymi sulfonylomocznika, zaś przy nieskuteczności takiego postępowanie stosuje się inne leki, np. insulinę i metforminę;
• MODY 2 (GCK-MODY) – mutacja w genie glukokinazy (GCK), która prowadzi do stałej, łagodnej hiperglikemii na czczo, z niewielkim przyrostem w teście OGTT; leczenie farmakologiczne jest niezalecane – ta postać cukrzycy wymaga obserwacji i diety z wyłączeniem cukrów prostych; wartości HbA1 nie przekraczają 7,5%;
• MODY 1 (HNF4A-MODY) – podobna klinicznie do HNF1A-MODY.

Utrwalona cukrzyca noworodkowa (NDM)

Występuje przed 9. miesiącem życia i jest związana najczęściej z mutacją w genie KCNJ11. Noworodki cechują się niską masą urodzeniową, hiperglikemią i kwasicą metaboliczną. Możliwe jest odejście od insuliny i leczenie pochodnymi sulfonylomocznika. 

Inne, rzadkie postacie cukrzycy

Należą do nich m.in. defekty mitochondrialne, które można podejrzewać przy matczynym dziedziczeniu cukrzycy i monogenowe zespoły wielonarządowe, np. zespół Wolframa. 

Kiedy podejrzewać cukrzycę monogenową?

Lekarze POZ lub pediatrzy mogą być pierwszymi, którzy zwrócą uwagę na nietypowy obraz kliniczny. Warto rozważyć diagnostykę genetyczną w następujących sytuacjach:

• wystąpienie hiperglikemii przed 9. miesiącem życia (podejrzenie NDM),
• rozpoznanie cukrzycy w młodym wieku – 2. lub 3. dekada życia,
• rodzinne występowanie cukrzycy (kolejne pokolenia),
• brak nadwagi/otyłości i insulinooporności,
• w OGTT wzrost glikemii przy prawidłowych wartościach glikemii na czczo,
• współwystępowanie wad rozwojowych (szczególnie dróg moczowych),
• utrzymujące się nieznacznie podwyższone wartości glikemii na czczo.

Postępowanie w praktyce

Rozpoznanie cukrzycy monogenowej wymaga współpracy między lekarzem POZ a ośrodkiem posiadającym doświadczenie w diagnostyce genetycznej. Ostateczne potwierdzenie diagnozy opiera się na wyniku badania genetycznego, natomiast kluczową rolą lekarza pierwszego kontaktu jest rozpoznanie klinicznych przesłanek oraz odpowiednie ukierunkowanie diagnostyki i terapii.

Podstawowe badania diagnostyczne, które warto wykonać, to:

• glikemia na czczo, oznaczenie HbA1c i test OGTT,
• profil lipidowy, 
• ocena funkcji nerek,
• oznaczenie elektrolitów.

Podsumowanie

Cukrzyca monogenowa stanowi niewielki, lecz niezwykle ważny odsetek wszystkich przypadków cukrzycy. Wczesne rozpoznanie i potwierdzenie genetyczne umożliwia zastosowanie leczenia dostosowanego do mechanizmu choroby.