PSA – kiedy oznaczać i jak interpretować?

Rak gruczołu krokowego jest obecnie jednym z najczęstszych nowotworów u mężczyzn. W Polsce liczba zachorowań systematycznie rośnie, a problemem pozostaje późne rozpoznawanie choroby. Jednocześnie oznaczanie stężenia swoistego antygenu sterczowego (PSA) – podstawowego markera stosowanego w diagnostyce raka prostaty – od wielu lat pozostaje przedmiotem dyskusji. Z jednej strony badanie to umożliwia wykrycie choroby w stadium bezobjawowym, z drugiej – może prowadzić do nadrozpoznawalności oraz wykonywania niepotrzebnych procedur diagnostycznych.

Czym jest PSA?

PSA (prostate-specific antigen) jest enzymem produkowanym przez komórki nabłonka gruczołu krokowego. W prawidłowych warunkach PSA występuje głównie w nasieniu, natomiast w krwiobiegu obecny jest w niewielkich ilościach.

Wzrost stężenia PSA we krwi może być związany z uszkodzeniem lub zwiększoną przepuszczalnością bariery między komórkami prostaty a krążeniem. Zjawisko to obserwuje się nie tylko w raku prostaty, lecz także w wielu chorobach nienowotworowych.

Badanie to budzi kontrowersje jako narzędzie przesiewowe, ponieważ może prowadzić do wykrywania tzw. nowotworów niemych klinicznie i wykonywania niepotrzebnych inwazyjnych procedur diagnostycznych oraz terapeutycznych u pacjentów, którzy nie odnieśliby z nich korzyści.

Kiedy oznaczać PSA? 

W Zaleceniach postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w raku gruczołu krokowego – stanowisku Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej i Polskiego Towarzystwa Urologicznego – zaproponowano strategię oznaczania PSA u mężczyzn z podwyższonym ryzykiem wystąpienia raka gruczołu krokowego, w szczególności pacjentów:

• po 50. r.ż.,
• po 45. r.ż. z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku raka prostaty,
• pochodzenia afrykańskiego od 45. r.ż.,
• nosicieli mutacji BRCA2 od 40. r.ż.

Wytyczne podkreślają, że decyzja o wykonaniu badania powinna być poprzedzona rozmową z pacjentem dotyczącą potencjalnych korzyści i ograniczeń diagnostyki. Należy omówić z jednej strony możliwość wczesnego wykrycia raka prostaty, a z drugiej:

• ograniczoną swoistość badania PSA,
• ryzyko dalszych badań diagnostycznych, w tym biopsji gruczołu krokowego,
• możliwość wykrycia nowotworów o niskim stopniu złośliwości, które mogą nie wymagać natychmiastowego leczenia.

Istotnym elementem kwalifikacji do badań pozostaje także przewidywana długość życia pacjenta, ponieważ największą korzyść z wczesnego wykrycia raka prostaty mogą odnieść mężczyźni, których oczekiwana długość życia przekracza około 15 lat.

Warto wiedzieć, że PSA jest uwzględnione w programie Moje Zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej, realizowanym w podstawowej opiece zdrowotnej. W ramach tego programu badanie PSA może być wykonywane u mężczyzn po 50. r.ż. 

Jak interpretować wynik PSA?

Interpretacja stężenia PSA powinna zawsze uwzględniać kontekst kliniczny pacjenta, w tym jego wiek, obecność objawów ze strony dolnych dróg moczowych oraz dynamikę zmian stężenia PSA w czasie. Za wartość graniczną często uznaje się stężenie 4 ng/ml (u ok. 83% pacjentów z rakiem prostaty stężenie PSA przekracza tę wartość), jednak należy pamiętać, że wartości referencyjne PSA stopniowo rosną wraz z wiekiem.

Przykładową strategię kontroli stężenia PSA w zależności od wieku pacjenta i wartości wyjściowego PSA przedstawiono w tabeli poniżej. 

Do najczęstszych przyczyn podwyższonego PSA należą:

• rak gruczołu krokowego,
• łagodny rozrost prostaty (BPH).

Na wynik badania mogą również wpływać czynniki przejściowe, takie jak:

• zapalenie prostaty,
• zakażenia układu moczowego,
• niedawny stosunek seksualny,
• intensywny wysiłek fizyczny,
• badania lub zabiegi urologiczne,
• cewnikowanie pęcherza moczowego.

Rak gruczołu krokowego – co warto wiedzieć? 

Rak gruczołu krokowego stanowi około 20% wszystkich nowotworów złośliwych u mężczyzn w Polsce i należy do najczęstszych przyczyn zgonów z powodu chorób nowotworowych w tej populacji. Choroba rozpoznawana jest przede wszystkim u mężczyzn powyżej 50. r.ż., a częstość jej występowania rośnie wraz z wiekiem.

W początkowym stadium rak gruczołu krokowego może pozostawać przez wiele lat bezobjawowy i ograniczony do narządu. W tym okresie choroba jest często niema klinicznie i wykrywana przypadkowo, najczęściej na podstawie podwyższonego stężenia PSA w surowicy lub nieprawidłowego wyniku badania per rectum. 

W bardziej zaawansowanych stadiach choroby mogą pojawić się objawy wynikające z zajęcia dolnych dróg moczowych, które często przypominają dolegliwości obserwowane w łagodnym rozroście gruczołu krokowego. Do najczęstszych należą:

• trudności w rozpoczęciu oddawania moczu,
• osłabienie strumienia moczu,
• wydłużony czas mikcji,
• częstomocz,
• nykturia,
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
• naglące parcie na mocz.

Rzadziej obserwuje się również:

• krwiomocz,
• obecność krwi w nasieniu.

W zaawansowanym stadium choroby mogą pojawić się objawy związane z obecnością przerzutów odległych, które najczęściej lokalizują się w układzie kostnym. W takich przypadkach dominującym objawem klinicznym jest ból kostny, najczęściej w obrębie kręgosłupa lub miednicy.

Rak gruczołu krokowego jest chorobą wieloczynnikową, w której rolę odgrywają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• wiek powyżej 50 lat,
• rak prostaty u krewnych pierwszego stopnia (ojciec, brat),
• mutacje genów predysponujących do nowotworów, np. BRCA.

Podsumowanie

Oznaczenie PSA pozostaje podstawowym badaniem wykorzystywanym w diagnostyce raka gruczołu krokowego. Badanie nie powinno być wykonywane rutynowo u wszystkich mężczyzn, lecz raczej po indywidualnej ocenie ryzyka oraz rozmowie z pacjentem. W praktyce kluczowe znaczenie ma:

• identyfikacja czynników ryzyka raka prostaty,
• właściwa kwalifikacja pacjentów do oznaczenia PSA,
• prawidłowa interpretacja wyników,
• kierowanie pacjentów z nieprawidłowym wynikiem do dalszej diagnostyki urologicznej.

Takie podejście pozwala zwiększyć skuteczność wczesnego wykrywania raka prostaty, jednocześnie ograniczając ryzyko nadrozpoznawalności i niepotrzebnych procedur diagnostycznych.