Wyszukaj w publikacjach
Aktualne wytyczne definiują otyłość jako chorobę wynikającą z nadmiaru i nieprawidłowej dystrybucji tkanki tłuszczowej, a nie jedynie z podwyższonej masy ciała.
| Instytucja | Definicja |
|---|---|
World Health Organization | Nadmierne lub nieprawidłowe gromadzenie tkanki tłuszczowej prowadzące do pogorszenia stanu zdrowia |
European Association for the Study of Obesity | BMI ≥30 kg/m2 lub BMI ≥25 kg/m2 + WHtR (stosunek obwodu talii do wzrostu) ≥0,5 oraz obecność zaburzeń medycznych, funkcjonalnych lub psychologicznych |
Lancet Diabetes & Endocrinology Commission | Nadmiar tkanki tłuszczowej z rozróżnieniem na otyłość przedkliniczną (bez dysfunkcji narządowej) i kliniczną (z objawami i/lub dysfunkcją) |
Dlaczego BMI nie wystarcza?
BMI jest użytecznym narzędziem przesiewowym w POZ, jednak nie odzwierciedla kluczowych aspektów dotyczących tkanki tłuszczowej, które warunkują ryzyko metaboliczne i kliniczne pacjenta:
- całkowitej zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie;
- dystrybucji tkanki tłuszczowej, w szczególności udziału tłuszczu trzewnego;
- proporcji masy tłuszczowej do masy beztłuszczowej (mięśnie, kości, woda);
- zmian składu ciała w czasie, np. utraty masy mięśniowej przy stabilnym BMI;
- aktywności metabolicznej tkanki tłuszczowej i jej związku z powikłaniami narządowymi.
Dlatego ocena pacjenta pod kątem podejrzenia otyłości musi być uzupełniona o parametry dystrybucji tkanki tłuszczowej oraz komponent kliniczny, obejmujący obecność powikłań i ograniczeń funkcjonalnych.
U których pacjentów BMI nie znajduje zastosowania?
BMI nie powinno być stosowane jako samodzielne narzędzie do oceny nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej:
- u osób w podeszłym wieku oraz pacjentów z sarkopenią, u których utrata masy mięśniowej może maskować nadmiar tkanki tłuszczowej,
- u osób o znacznie rozwiniętej masie mięśniowej, u których BMI może prowadzić do fałszywego rozpoznania otyłości,
- u kobiet w ciąży.
W powyższych grupach interpretacja BMI wymaga szczególnej ostrożności i zawsze powinna być uzupełniona innymi parametrami antropometrycznymi oraz oceną kliniczną.
Diagnostyka otyłości w gabinecie POZ
Masa ciała i wzrost powinny być mierzone rutynowo podczas wizyty lekarskiej co najmniej raz w roku.
| Wartości BMI (kg/m2) | Zalecenia |
|---|---|
<30 | Ocena za pomocą przynajmniej dwóch metod poza BMI |
≥30–39,9 | Ocena za pomocą przynajmniej jednej metody poza BMI |
≥40 |
Pomiary antropometryczne użyteczne w codziennej praktyce
| Metoda | Sposób wykonania pomiaru | Punkty odcięcia | Zastosowanie i ograniczenia |
|---|---|---|---|
Masa ciała [kg] / wzrost2 [m2] |
| Nie odzwierciedla zawartości ani dystrybucji tkanki tłuszczowej; nie różnicuje masy tłuszczowej i beztłuszczowej | |
Pomiar obwodu talii | Pomiar taśmą mierniczą w połowie odległości między dolnym brzegiem łuku żebrowego a górnym brzegiem grzebienia biodrowego, w pozycji stojącej |
|
|
| Otyłość brzuszna:
|
| |
Wyliczenie stosunku obwodu talii do wzrostu (WHtR – waist-to-height ratio) |
| Niezależnie od płci: ≥0,5 |
|
W przypadku stwierdzenia nadmiaru tkanki tłuszczowej trzewnej za pomocą co najmniej dwóch rekomendowanych metod (obwód talii, WHtR, WHR), niezależnie od wartości BMI, należy podjąć diagnostykę w kierunku obecności objawów podmiotowych i przedmiotowych dysfunkcji narządów oraz indywidualnych ograniczeń w wykonywaniu codziennych czynności.
Inne metody oceny składu ciała
Poza pomiarami antropometrycznymi w diagnostyce otyłości można stosować metody oceny składu ciała:
- bioelektroimpedancja (BIA) umożliwia orientacyjną ocenę zawartości tkanki tłuszczowej i masy beztłuszczowej, jednak jej dokładność jest ograniczona;
- pomiar tkanki tłuszczowej za pomocą DXA pozwala na dokładniejszą ocenę składu i dystrybucji tkanki tłuszczowej, lecz nie jest badaniem rutynowym w POZ;
- tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny umożliwiają precyzyjną ocenę ilości i rozmieszczenia tkanki tłuszczowej (VAT, SAT), jednak ze względu na koszty i dostępność rzadko są wykorzystywane w praktyce klinicznej.
EOSS – skala oceny stopnia zaawansowania otyłości
Skala oceny stopnia zaawansowania otyłości (Edmonton Obesity Staging System, EOSS) jest narzędziem uzupełniającym klasyfikację opartą na BMI, służącym do oceny rzeczywistego wpływu otyłości na stan zdrowia pacjenta oraz do szacowania ryzyka śmiertelności. To 5-stopniowy system (0–4), który uwzględnia nie tylko masę ciała, lecz także nasilenie powikłań somatycznych, zaburzeń psychicznych oraz ograniczeń funkcjonalnych.
Skala EOSS nie została dotychczas przyjęta i nie jest rutynowo stosowana w Polsce. Jej przedstawienie w zaleceniach Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) ma charakter informacyjny i służy zapoznaniu lekarzy z narzędziem, które potencjalnie może być pomocne w praktyce klinicznej, zwłaszcza w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia otyłości.
Podsumowanie
- BMI to narzędzie przesiewowe, nie diagnostyczne. Zawodzi szczególnie u osób starszych.
- Zawsze oceniaj dystrybucję tkanki tłuszczowej – obwód talii, WHtR oraz WHR.
- WHtR ≥0,5 zwiększa ryzyko sercowo-metaboliczne niezależnie od BMI.
- Przy stwierdzeniu nadmiaru tłuszczu trzewnego oceniaj objawy, powikłania narządowe oraz ograniczenia funkcjonalne pacjenta.
- Nadmiar tłuszczu trzewnego wymaga oceny powikłań narządowych i funkcjonalnych.
Źródła
- Bąk-Sosnowska, M., Białkowska, M., Bogdański, P., Chomiuk, T., Dobrowolski, P., Gałązka-Sobotka, M., Holecki, M., Jankowska-Zduńczyk, A., Jarosińska, A., Jezierska, M., Kamiński, P., Kłoda, K., Kręgielska-Narożna, M., Kuryłowicz, A., Lech, M., Major, P., Mamcarz, A., Mastalerz-Migas, A., Matyjaszek-Matuszek, B., … Żak-Gołąb, A. (2024). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna – Wydanie Specjalne, 1–116 https://ptlo.org.pl/aktualnosci/258-zalecenia_kliniczne_dotyczace_postepowania_u_chorych_na_otylosc_2024_stanowisko_polskiego_towarzystwa_leczenia_otylosci
- Busetto, L., Dicker, D., Frühbeck, G., Halford, J. C. G., Sbraccia, P., Yumuk, V., & Goossens, G. H. (2024). A new framework for the diagnosis, staging and management of obesity in adults. Nature medicine, 30(9), 2395–2399. https://doi.org/10.1038/s41591-024-03095-3