Wyszukaj w Vademecum
Zdjęcia slajdów, tona plików PDF, nabazgrane w zeszycie notatki. Do ilu z nich wracamy? Czy łatwo w tym gąszczu odnaleźć pożądaną informację? Czas uporządkować rozrzuconą wiedzę w jeden, spójny system.
Po co komu baza wiedzy?
Rozpoczęcie stażu oraz rezydentury to momenty kompletnej zmiany charakteru pracy. Wchodząc na wyższy poziom medycznego wtajemniczenia, każdego dnia stykamy się z ogromną liczbą informacji: nowymi pacjentami, nietypowymi przypadkami, różnymi wynikami badań, decyzjami diagnostycznymi, zaleceniami konsultantów. Do tego dochodzą konferencje, kursy, webinary oraz artykuły naukowe. Oczywiście w mniejszym stopniu dotyczą one stażystów, a nawet rezydenci mogą próbować omijać je szerokim łukiem. Zakładam jednak, że jeśli czytasz ten tekst, jesteś osobą, która konsumuje różnorodne treści związane z medycyną. Widzisz zapewne, że problem nie polega dziś na braku dostępu do wiedzy, lecz na jej nadmiarze i na tym, jak ją skutecznie przechowywać, przetwarzać i odzyskiwać wtedy, gdy jest naprawdę potrzebna. Wiedza, która pozostaje jedynie zapisana, to wiedza martwa.
Wiele osób polega na pamięci, notatkach robionych gdzie popadnie albo na materiałach zapisanych w różnych miejscach: plikach PDF, mailach czy zdjęciach slajdów z konferencji. Taki sposób pracy szybko przestaje być wydajny. Informacje giną, trudno je odnaleźć po kilku miesiącach, a wiedza zdobyta na dyżurach czy szkoleniach nie przekłada się w pełni na codzienną praktykę kliniczną. Co gorsza, bez systematycznego utrwalania wiele cennych obserwacji po prostu znika.
Osobisty system zarządzania wiedzą (personal knowledge management, PKM) to odpowiedź na potrzebę związaną nie tylko z gromadzeniem informacji, ale także ich łączeniem. To baza wiedzy tworzona przez lata, zbierająca dane ze wszystkich źródeł. Dobrze zaprojektowany system nie tylko przechowuje informacje, ale wspiera proces uczenia się.
Do tworzenia PKM korzystam z programu Obsidian, który jest aplikacją pozwalającą nie tylko na tworzenie różnorodnych notatek, ale przede wszystkim na ich łączenie. Jest to program stworzony z myślą o budowaniu własnej bazy wiedzy, która rośnie wraz z doświadczeniem użytkownika.
Przecież robię notatki
Zazwyczaj myśląc o notatkach, wyobrażamy sobie zeszyt pełen zapisków. Być może jesteś o krok dalej i korzystasz z aplikacji na tablecie czy laptopie. Jednak zastanów się, czy Twoje notatki to oddzielne byty, czy też są one w jakiś sposób połączone? Czy łatwo Ci znaleźć informację, której potrzebujesz w danym momencie? Czy aktualizujesz swoje zasoby?
Zanim przejdę do konkretów, zachęcam do wybrania jednej z dostępnych aplikacji do tworzenia bazy wiedzy. Można wśród nich wymienić Obsidian, Notion czy Evernote. Aplikacji pozwalajacych na notowanie jest wiele. Użytkownicy sprzętu Apple pewnie korzystają z Goodnotes, zwolennicy Samsunga z Samsung Notes itd. Aplikacje te nie są najlepsze do budowania PKM, ale sprawdzają się znakomicie do odręcznego tworzenia notatek, np. podczas zajęć na studiach. Przede wszystkim nie posiadają najważniejszej z perspektywy bazy wiedzy funkcji – wewnętrznego linkowania.
Myślenie sieciowe: linki zwrotne
Medycyna nie składa się z odizolowanych faktów. Choroby, objawy, leki i procedury tworzą gęstą sieć powiązań. Obsidian został zaprojektowany dokładnie z myślą o takim sposobie organizowania wiedzy. Dzięki linkom dwukierunkowym (backlinks) każda notatka może być jednocześnie punktem wyjścia i punktem odniesienia dla innych informacji.
Przykładowo: notatka dotycząca zatorowości płucnej może być powiązana z objawami klinicznymi, skalami ryzyka, badaniami obrazowymi, leczeniem przeciwkrzepliwym oraz rzeczywistymi przypadkami pacjentów (każdy z tych elementów to inna notatka). Otwierając jeden plik, widzę, w jakich innych kontekstach dana wiedza była używana.
To odróżnia aplikacje takie jak Obsidian od innych, wspomnianych wcześniej. Możliwość rysowania i odręcznego tworzenia notatek świetnie sprawdza się na studiach, jednak na dalszych etapach kariery pierwszorzędne znaczenia ma myślenie kliniczne, opierające się na analizie wielu różnych faktów. Łączenie notatek ze sobą pozwala na naturalne budowanie sieci połączeń między informacjami. Na myśl przychodzi choćby diagnostyka różnicowa. Notatka np. o bólach głowy będzie pełna linków do badań czy konkretnych jednostek chorobowych. Choroby będą zaś zawierać odnośniki do objawów, patofizjologii i leków. W PKM intuicyjnie poruszamy się wśród tych zagadnień, a w typowych aplikacjach do notowania musielibyśmy ręcznie przebierać w gąszczu zapisków.
Prosty format, który przetrwa lata
Notatki w Obsidianie są zapisywane w formacie Markdown – zwykłych plików tekstowych. Oznacza to, że nie są zależne od jednej aplikacji i jej producenta. Nawet jeśli za kilkanaście lat Obsidian przestanie istnieć, wszystkie notatki pozostaną w pełni czytelne i możliwe do otwarcia w dowolnym edytorze tekstu. To wyróżnia Obsidian na tle innych programów.
Dla lekarzy budujących swoją bazę wiedzy przez całą karierę zawodową ma to ogromne znaczenie. Notatki z pierwszych lat rezydentury będą zawsze dostępne. Obsidian umożliwia tworzenie systemu, który nie jest chwilowym rozwiązaniem, lecz długoterminowym zasobem. Jest to jedna z przyczyn, dla których zdecydowałem się właśnie na tę aplikację. W tym miejscu warto wspomnieć, że jest ona zupełnie darmowa.
Tym bardziej, że Obsidian nie narzuca jednego sposobu pracy. Dzięki bogatemu ekosystemowi wtyczek można go dostosować zarówno do tworzenia zwykłych notatek, jak i ich bardziej zaawansowanych form (np. map myśli). Możliwe jest m.in. automatyczne tworzenie szablonów notatek klinicznych, generowanie zestawień przypadków, wizualizowanie algorytmów diagnostycznych czy zintegrowanie z innymi programami. Dzięki temu Obsidian może ewoluować razem z użytkownikiem.
Od czego zacząć budowanie PKM?
Początek pracy z Obsidianem nie wymaga skomplikowanej konfiguracji ani zaawansowanej wiedzy technicznej. Warto jednak od samego początku stworzyć strukturę, która będzie wspierać codzienną pracę, a jednocześnie pozostanie elastyczna i możliwa do rozwijania przez kolejne lata. Celem nie jest idealny system, lecz taki, który ułatwia szybkie zapisywanie informacji, porządkowanie wiedzy i jej późniejsze odzyskiwanie.
Sejf (vault) w Obsidianie to po prostu folder na komputerze, w którym znajdują się wszystkie notatki. Istnieje wiele filozofii dotyczących tego, w jaki sposób struktura notatek powinna wyglądać. Możesz zacząć od popularnych systemów, takich jak PARA czy ACE, o których celowo nie będę się rozpisywać. Po pierwsze, powstało już tyle treści na ich temat (a nawet kursów), że nie ma sensu powtarzać tego, co łatwo możesz znaleźć. Po drugie, za najbardziej wartościowe z perspektywy nowego użytkownika uznaję to, by po prostu zacząć. Struktura PKM powinna się rozwijać naturalnie i dostosowywać stopniowo do potrzeb.
Tak czy siak, gdzieś trzeba zacząć, więc sugeruję rozpoczęcie od notatki będącej spisem treści dla specjalizacji czy interesującej dziedziny (choć nie twierdzę, że to najlepszy sposób organizacji). PKM zacząłem tworzyć już na studiach, dlatego posiadam takie spisy treści do różnych dziedzin medycyny, które stopniowo rozbudowywałem i aktualizowałem. W notatce ze spisem treści wystarczy utworzyć kolejną, będącą odnośnikiem do tego, o czym akurat ostatnio czytałeś/aś. W tejże mogą pojawić się inne tematy, np. objawy czy metody diagnostyczne. Warto od razu stworzyć puste notatki i je podlinkować. Przykładowo w notatce o bólu głowy pojawią się takie frazy jak wymioty i ciśnienie śródczaszkowe, która można od razu podlinkować, tworząc puste notatki. Wymioty są na tyle popularnym tematem, że z czasem znajdą się w wielu miejscach bazy wiedzy. Notatka o nich może zawierać algorytm diagnostyczny albo leczenie. Ciśnienie śródczaszkowe będzie zaś zawierało definicję, patomechanizm i prowadziło do notatki o guzach mózgu. To, co teraz opisuję, powinno powstawać naturalnie, w miarę jak tworzysz bazę wiedzy.
Oprócz notatek w większości dostępnych aplikacji funkcjonują foldery. Przykładowa struktura startowa może składać się z dwóch folderów: inbox oraz spis treści. Pierwszy służy tworzeniu notatek na gorąco – w trakcie dyżuru czy konferencji, drugi jest miejscem na wszystko inne. Resztę można dostosować w miarę korzystania z systemu. Na swoje potrzeby dodałem przykładowo folder z poszczególnymi latami, by łatwo mi było znaleźć wiedzę z konferencji czy kursów, w jakich uczestniczyłem w danym roku.
Początkowa struktura nie musi być idealna ani kompletna. Najważniejsze są linki pomiędzy notatkami, a nie same foldery. Foldery pomagają zachować porządek, ale nie powinny ograniczać sposobu myślenia ani rozwoju systemu. W zależności od programu, dostępne mogą być różne wtyczki, szablony i ustawienia, wspierające organizację notatek, jednak nie chcę się na nich tutaj skupiać. Wiele programów może oferować tagi jako dodatkowy element organizacji notatek.
Jak przechwytywać wiedzę z codziennej praktyki?
Bez świadomego systemu zapisywania ogromna część wiedzy ulatnia się z upływem czasu. Warto znaleźć czas w ciągu dnia na to, by zapisać swoje wątpliwości czy nowe informacje. W folderze inbox można codziennie tworzyć notatkę „na brudno”, celem zapisania decyzji klinicznych, które wymagały zastanowienia, pytań, na które nie znało się odpowiedzi czy praktycznych wniosków na przyszłość. Niektóre programy (w tym Obsidian) mogą tworzyć takie codzienne notatki automatycznie na podstawie szablonu.
Takie notatki wymagają jednak późniejszej edycji, np. redakcji czy umieszczenia stosownych fragmentów tekstu w innych miejscach bazy wiedzy. W tym miejscu wyobrażam sobie, że tagi, z których sam nie korzystam, można zastosować do oznaczania notatek wymagających edycji, weryfikacji lub aktualizacji.
Jak przechwytywać wiedzę z konferencji i kursów?
Konferencje, kursy i szkolenia są jednym z kluczowych źródeł wiedzy. Problem polega na tym, że po kilku dniach lub tygodniach większość informacji z takich wydarzeń zostaje zapomniana, a zapisane slajdy nigdy więcej nie są otwierane.
Skuteczne notowanie zaczyna się, zanim rozpocznie się wykład. Warto jeszcze przed wydarzeniem przygotować dedykowaną notatkę lub zestaw notatek dla danej konferencji czy kursu.
Taka notatka może zawierać:
- nazwę wydarzenia i datę,
- listę sesji lub wykładów,
- pytania, na które chcesz znaleźć odpowiedź.
Warto linkować konferencję do istniejących notatek o chorobach, procedurach czy lekach. Dzięki temu nowe informacje od razu trafiają w odpowiedni kontekst, zamiast pozostawać oderwanymi fragmentami wiedzy. W trakcie wydarzenia można od razu wrzucać zdjęcia do notatki przez aplikację mobilną Obsidian.
Konferencja nie powinna się jednak kończyć na notatce zatytułowanej „Kongres Interny 2025” – mało prawdopodobne, że sięgniemy po wiedzę tą drogą. Na wiedzę z wydarzenia powinniśmy trafić w sposób intuicyjny, tj. poprzez notatki dotyczące chorób czy objawów. Dlatego ważne jest, by wiedzę konferencyjną przenieść do docelowych miejsc w PKM. Ujawnia się tutaj ogromna zaleta bazy wiedzy – każda informacja istnieje w kontekście, więc nawet osobne wydarzenia stają się elementem większej układanki.
Jak PKM pomaga działać skuteczniej?
Gromadzenie notatek ma sens tylko wtedy, gdy można z nich łatwo skorzystać w odpowiednim momencie. W medycynie, tej po studiach, nie chodzi o zapamiętanie jak największej liczby faktów, lecz o szybkie dotarcie do właściwych informacji i właściwe skojarzenia.
W PKM nie musimy szukać ręcznie informacji w kilku folderach lub dokumentach, ponieważ cała wiedza zbiera się wokół jednego pojęcia. To odzwierciedla sposób, w jaki faktycznie myślimy. To dzięki linkowaniu notatek mogę trafić na tę samą informację, idąc różnymi drogami. Biorąc za przykład zatorowość płucną: bezpośrednio szukając jej po tytule, z notatki o bólu w klatce piersiowej, z notatki o EKG czy notatki z kursu, a sama notatka o zatorowości linkuje do wyżej wspomnianych. W Obsidian każda notatka pokazuje, w jakich miejscach PKM została podlinkowana.
Jak utrzymać system w perspektywie czasu?
Najlepszy system notatek nie jest tym najbardziej rozbudowanym, lecz tym, który faktycznie działa po miesiącach i latach pracy. W trakcie rezydentury łatwo stracić regularność, zniechęcić się nadmiarem notatek lub poczuciem, że system wymaga zbyt czasochłonnej obsługi. Dlatego kluczowe jest zaprojektowanie PKM tak, aby był łatwy w utrzymaniu i elastyczny.
Częstą przyczyną porzucenia systemów notatek jest ich nadmierna złożoność. Dobrze jest wypracować workflow, który sprawdzi się w różnych sytuacjach. W trakcie dyżuru priorytetem jest szybkie przechwycenie informacji, nawet w chaotycznej formie. Inbox i dzienne notatki sprawdzą się w tej roli. Dopiero w spokojniejszym momencie można doprecyzować informacje, dodać linki, przenieść informacje we właściwe miejsce. Notatki z kursów czy różnych wydarzeń możesz przygotować wcześniej, ułatwiając sobie organizację.
Być może pojawią się notatki zbyt długie, zawierające kilka różnych tematów lub zbyt krótkie, które niczego wręcz nie tłumaczą. To naturalne. PKM zmienia się i ewoluuje, dlatego gdy dana notatka zaczyna przeszkadzać w korzystaniu z wiedzy, można ją po prostu usunąć. Osobista baza wiedzy nie musi być ani kompletna, ani ładna. Jej celem jest wsparcie w nauce i pracy klinicznej.
PKM w praktyce
Moja baza wiedzy jest złożona z notatek stworzonych podczas studiów, na potrzeby nauki do LEK-u i w pracy zawodowej. Treści jest więc bardzo dużo.
Struktura folderów wygląda następująco:
- Spisy treści – folder na notatki zbiorcze
- Inbox – wszystko, co jest pisane na brudno lub jeszcze nieuporządkowane
- Nauka – folder na wiedzę z kursów, konferencji i innych materiałów
- Archiwum
Nie polegam w ogóle na tagach. Jeśli potrzebuję konkretnej informacji, np. o dawkowaniu morfiny, docieram do niej, wyszukując konkretną notatkę – w tym przypadku leczenie bólu lub listę leków. Wraz z rozbudową PKM zauważyłem, że w pracy przydają się notatki ze skrótowymi informacjami, dlatego stworzyłem listę leków oraz listę badań. Pierwsza obejmuje informacje dotyczące dawkowania, druga zawiera listę badań do zlecenia przy podejrzeniu konkretnych jednostek chorobowych. Mam też notatkę na szablony wpisów do dokumentacji.
Jeśli w trakcie pracy pojawia się jakaś myśl czy wątpliwość, tworzę nową notatkę w folderze inbox, do której wracam w wolnej chwili. Zdjęcia slajdów z konferencji wrzucam do odpowiedniej notatki z wydarzenia, którą linkuję: łączę ją z chorobą czy innym zagadnieniem, którego dotyczy i z notatką zbiorczą z danego roku. Pliki PDF, np. z wytycznymi, wrzucam bezpośrednio do Obsidiana do głównej notatki dotyczącej danego tematu.
Z pewnością wrócę do różnych notatek, stojąc przed problemem do rozwiązania, ale moim zdaniem warto wprowadzić element powtórek. Obsidian zawiera wtyczki oparte o spaced repetition, a także umożliwiające integracją z programem Anki, jednak nigdy tego nie próbowałem. Funkcją tego programu, z której regularnie korzystam, jest natomiast otwieranie losowej notatki z bazy. Ponadto, czytając artykuły medyczne czy uczestnicząc w konferencjach, wracam przy okazji do istniejących już notatek. Taki workflow na razie mi wystarczy.
PKM jako długoterminowa inwestycja w rozwój
PKM z czasem staje się drugim mózgiem. Nie zastępuje wiedzy medycznej ani doświadczenia, ale wspiera je i porządkuje. To narzędzie, które pamięta za nas przypadki, decyzje, wątpliwości, błędy i wnioski, do których można wrócić nawet po wielu latach.
Medycyna wymaga pracy z ogromną liczbą informacji, a ludzka pamięć ma swoje ograniczenia. PKM pełni rolę zewnętrznego systemu pamięci, który przechowuje wiedzę w odpowiednim kontekście i pozwala szybko odnaleźć potrzebne informacje.
O ile każda krótka notatka z dyżuru, każdy zapisany przypadek czy jedna myśl z konferencji wydają się na początku mało istotne, z czasem zaczynają się łączyć. Przypadki kliniczne ujawniają te same wzorce, wątpliwości z dyżurów znajdują rozwiązanie, notatki z konferencji wspomagają praktykę kliniczną.
Nie trzeba znać wszystkich funkcji wybranego programu ani używać zaawansowanych wtyczek. System powinien rozwijać się razem z użytkownikiem, odpowiadając na aktualne potrzeby. Najważniejsze jest, aby zacząć. Nawet najprostszy system, używany regularnie, z czasem staje się potężnym narzędziem.
