Transplantologia w Polsce: odbudowa po pandemii i wyzwania systemowe

Posłanka Monika Wielichowska zwróciła uwagę na potrzebę poprawy skuteczności systemu transplantacyjnego w Polsce. Jej interpelacja do Ministerstwa Zdrowia wskazuje na rosnące zapotrzebowanie na narządy do przeszczepów oraz wciąż niski odsetek zgód na pobranie narządów od zmarłych dawców.

Transplantacja to dla wielu pacjentów jedyna szansa na przeżycie. W 2024 roku liczba rzeczywistych zmarłych dawców narządów wyniosła w Polsce 667, co daje 17,8 dawców na 1 mln mieszkańców. Łącznie liczba pobranych narządów od zmarłych dawców wyniosła 2462 i była wyższa o 450 narządów w porównaniu z 2023 rokiem. Jest to najwyższy wskaźnik w dotychczasowej historii, jednak donacja narządów boryka się z licznymi problemami systemowymi ograniczającymi liczbę przeszczepów 

– podkreśla Monika Wielichowska.

Posłanka wskazuje, że najczęściej wykonywane są przeszczepy nerek, jednak tylko około tysiąca pacjentów z 21 tysięcy oczekujących jest wpisanych na Krajową Listę Oczekujących.

Co ważne, 10% osób dializowanych ma 20-40 lat, a kolejne 30% 40-60 lat. Osoby te powinny mieć szybką kwalifikację do przeszczepu. Inne rodzaje transplantacji, tj. wątroby, serca czy płuc, są nadal ograniczone. Mimo obowiązującego systemu zgody domniemanej liczba zgłaszanych dawców wciąż pozostaje niewystarczająca. Każdego dnia w Polsce ponad 1700 osób czeka na przeszczep. Brak odpowiedniej edukacji społeczeństwa na temat transplantacji i donacji narządów wpływa na decyzje obywateli. Niski poziom świadomości prowadzi do obaw i niechęci wobec oddawania narządów, nawet jeśli formalnie nie zgłosili oni sprzeciwu 

– wskazuje.

Posłanka zwróciła się z zapytaniem do resortu zdrowia, czy rozważy przeprowadzenie akcji mających na celu zwiększenie świadomości społeczeństwa na temat potrzeby przekazywania narządów w kontekście ratowania życia innym oraz czy planowane są zmiany legislacyjne w zakresie transplantacji, które mogłyby zwiększyć efektywność systemu i liczbę przeprowadzanych przeszczepów. 

Odbudowa systemu po pandemii

W odpowiedzi na interpelację Tomasz Maciejewski, wiceminister zdrowia przypomniał, że pandemia COVID-19 poważnie ograniczyła działalność transplantacyjną w Polsce. Oddziały anestezjologii i intensywnej terapii musiały zmienić profil pracy, co spowodowało spadek liczby dawców.

Po ustaniu najtrudniejszego etapu pandemii priorytetem stało się wzmocnienie aktywności donacyjnej, a w konsekwencji transplantacyjnej w Polsce 

– wyjaśnił Maciejewski.

Podkreślił, że działania przyniosły już efekty: liczba dostępnych narządów wzrosła z około 1400 w 2022 roku do ponad 2100 w 2024 roku, a przeszczepienia wątroby podwoiły się, a płuc wzrosły o połowę. Kluczową rolę odegrało wzmocnienie procesu koordynacji donacji.

W ramach Narodowego Programu Transplantacyjnego (NPT), którego budżet wynosi obecnie 100 mln zł rocznie, rozbudowano sieć koordynatorów transplantacyjnych oraz wzmocniono rolę koordynatorów donacyjnych w szpitalach dysponujących potencjałem donacyjnym. Ważną rolę odgrywają również koordynatorzy wojewódzcy, którzy angażują placówki o niewykorzystanych możliwościach. W rezultacie w latach 2022–2024 liczba potencjalnych dawców wzrosła o 43%, a liczba dawców rzeczywistych o 60% 

– dodaje.

Maciejewski wskazał, że szczególnym wyzwaniem pozostaje nadal donacja pediatryczna – dzieci, zwłaszcza oczekujące na przeszczepienia serca, mają utrudniony dostęp do narządów.

W odpowiedzi na tę sytuację NPT obejmuje wsparciem oddziały intensywnej terapii w szpitalach pediatrycznych, aby umożliwić tym placówkom aktywniejsze uczestnictwo w procesie identyfikacji i zgłaszania dawców pediatrycznych 

– przekazał.

Nowe technologie i współpraca międzynarodowa

Maciejewski wskazał, że rozwijane są także techniki perfuzji narządów, pozwalające na znaczące wydłużenie czasu ich bezpiecznego wykorzystania oraz na ocenę i poprawę funkcji narządów przed przeszczepieniem. Wiceminister poinformował, że od 2023 roku Polska pozyskuje także narządy od partnerów zagranicznych, m.in. z Litwy, Czech i Niemiec. W 2024 roku zrealizowano 45 takich pobrań.

Możliwość transportu narządów na większe odległości znacząco zwiększyły właśnie urządzenia perfuzyjne. Jednocześnie otwartym pozostaje temat organizacji transportu narządów. Część kosztów pokrywana jest w ramach procedur transplantacyjnych, jednak nie zawsze jest to wystarczające, zwłaszcza w przypadku transportu komercyjnego. Wsparcie wojska i Policji, m.in. w ramach „Akcji Serce”, ma w tym obszarze istotne znaczenie, jednak organizacja transportu wymaga dalszych prac 

– przekazał.

Transplantologia w liczbach 

Dane pokazują wyraźną odbudowę transplantologii:

• liczba dawców potencjalnych wzrosła o 20% względem 2023 r. (oraz o 43% względem 2022 r.),
• liczba dawców rzeczywistych wzrosła o 24% względem 2023 r. (oraz o 60% względem 2022 r.),
• liczba przeszczepień nerek wzrosła o 16% (2022–2024: +41%),
• wątrób o 18% (2022–2024: +84%),
• płuc o 50% (2022–2024: +58%),
• serc o 12% (2022–2024: +16%)

W 2024 r. przeszczepiono także 106 narządów od dawców żyjących (82 nerki i 24 wątroby). Wysoką aktywność utrzymano również w zakresie przeszczepiania krwiotwórczych komórek macierzystych – wykonano 1766 pobrań i 1191 przeszczepień.

Legislacja czy edukacja?

Wiceminister Maciejewski podkreślił, że obowiązujące regulacje zapewniają stabilne funkcjonowanie transplantologii.

Zgodnie z ustawą o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów pobranie narządów od osoby zmarłej jest możliwe, jeżeli osoba ta za życia nie zgłosiła sprzeciwu w przewidzianej prawem formie. Polska stosuje zatem model braku sprzeciwu (tzw. opt-out), który pozwala na uzyskanie odpowiedniej liczby dawców i stanowi kluczowy fundament krajowego systemu transplantacji. W tym kontekście należy wskazać, że postulowane w niektórych środowiskach przejście na model oparty na wyraźnej zgodzie (tzw. opt-in) prowadziłoby do znaczącego ograniczenia dostępności narządów. W polskich warunkach wprowadzenie modelu zgody wyraźnej mogłoby doprowadzić do kolejnej zapaści w transplantologii i realnie zagrozić brakiem dostępu do przeszczepów dla tysięcy pacjentów. Z tego względu nie ma podstaw do uznania, że zmiana legislacyjna w tym kierunku poprawiłaby efektywność systemu 

– dodał.

Maciejewski zaznaczył, że działania szkoleniowe, technologiczne oraz infrastrukturalne, realizowane m.in. w ramach Narodowego Programu Transplantacyjnego, a nie zmiany legislacyjne, mają kluczowy i realny wpływ na wzrost liczby dawców oraz przeprowadzanych przeszczepień.

Wyniki osiągnięte w latach 2022–2024 jednoznacznie potwierdzają skuteczność przyjętej strategii. Jednocześnie z uznaniem odnotowuję toczącą się w środowisku eksperckim oraz w debacie publicznej dyskusję dotyczącą dalszego rozwoju transplantologii, traktując ją jako istotny element budowania świadomości społecznej i wzmacniania kultury dawstwa narządów 

– wskazał wiceminister.