Autyzm a zaburzenia metaboliczne – na co zwrócić uwagę?

Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) stanowią heterogenną grupę zaburzeń neurorozwojowych, charakteryzujących się trwałymi trudnościami w zakresie komunikacji społecznej, interakcji oraz obecnością ograniczonych, powtarzalnych wzorców zachowań. Coraz częściej podkreśla się, że poza czynnikami genetycznymi i środowiskowymi istotną rolę w patogenezie i przebiegu ASD mogą odgrywać współistniejące wrodzone wady metabolizmu (WWM).

Związek między ASD a metabolizmem

Obraz kliniczny ASD jest zróżnicowany, a nasilenie objawów może znacząco się różnić pomiędzy poszczególnymi osobami. U części osób z ASD obserwuje się:

• zaburzenia metabolizmu aminokwasów, kwasów tłuszczowych, węglowodanów, nukleotydów oraz witamin i kofaktorów enzymatycznych,
• dysfunkcję mitochondrialną, stres oksydacyjny i zaburzenia procesów metylacji.

Nieprawidłowości te mogą wpływać na gospodarkę energetyczną komórek nerwowych, dojrzewanie i funkcjonowanie sieci neuronalnych oraz regulację neuroprzekaźnictwa, co potencjalnie przekłada się na nasilenie objawów autystycznych i występowanie objawów towarzyszących, takich jak:

• padaczka,
• regres rozwojowy,
• zaburzenia napięcia mięśniowego,
• dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Szczególne znaczenie kliniczne ma fakt, że wobec możliwości współwystępowania ASD z wrodzonymi zaburzeniami metabolicznymi, które często przebiegają z zajęciem wielu narządów i układów, objawy ze spektrum autyzmu mogą stanowić część szerszego obrazu chorobowego.

Wczesne rozpoznanie tła metabolicznego ma znaczenie diagnostyczne i terapeutyczne, ponieważ w wybranych przypadkach umożliwia wdrożenie leczenia przyczynowego lub ukierunkowanego postępowania wspomagającego, co może wpływać na przebieg zaburzenia i jakość życia pacjenta.

Najczęstsze zaburzenia metaboliczne obserwowane u osób w spektrum autyzmu

U osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu identyfikuje się szereg wrodzonych wad metabolizmu, które mogą wpływać na obraz kliniczny i przebieg zaburzenia.

Rola diagnostyki metabolicznej w zaburzeniach ze spektrum autyzmu

Diagnostyka ASD wymaga całościowej oceny klinicznej opartej na:

• obserwacji zachowania, 
• wywiadzie z rodzicami lub opiekunami,
• zastosowaniu standaryzowanych narzędzi diagnostycznych.

Kluczowy element współczesnego podejścia klinicznego stanowi diagnostyka genetyczna zaburzeń ze spektrum autyzmu.

Jeżeli występują przesłanki sugerujące wrodzone zaburzenia metabolizmu, diagnostykę należy poszerzyć o ukierunkowaną ocenę metaboliczną, która obejmuje m.in.: 

• analizę aminokwasów w osoczu,
• analizę kwasów organicznych w moczu,
• profil acylokarnityn,
• inne wybrane badania biochemiczne zależnie od fenotypu klinicznego.

Wczesne wykrycie współwystępujących wrodzonych wad metabolizmu ma krytyczne znaczenie, ponieważ umożliwia wdrożenie celowanych interwencji biomedycznych i dietetycznych, co istotnie poprawia rokowanie i jakość życia pacjenta.

Rokowanie

Rokowanie w zaburzeniach ze spektrum autyzmu jest zróżnicowane i zależy od wielu czynników, w tym:

• stopnia nasilenia objawów,
• poziomu funkcjonowania intelektualnego,
• rozwoju mowy,
• obecności chorób współistniejących.

ASD ma charakter przewlekły, a u znacznej części pacjentów objawy utrzymują się przez całe życie, choć ich obraz i nasilenie mogą ulegać zmianom wraz z wiekiem. W sytuacjach, gdy objawy ze spektrum autyzmu stanowią element obrazu wrodzonej choroby metabolicznej, rokowanie zależy dodatkowo od:

• rodzaju zaburzenia,
• stopnia zajęcia ośrodkowego układu nerwowego,
• możliwości wdrożenia leczenia przyczynowego lub ukierunkowanego postępowania wspomagającego.

Podkreśla się znaczenie wczesnego rozpoznania ASD i chorób współistniejących oraz objęcia pacjenta skoordynowaną, wielodyscyplinarną opieką, ponieważ odpowiednio wcześnie zaplanowane postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne może korzystnie wpływać na funkcjonowanie pacjenta i jakość życia jego oraz rodziny.