Zaloguj się

Zapomniałaś/eś hasła?

lub
Logujesz się na komputerze służbowym?
Nie masz konta? Zarejestruj się
Ten serwis jest chroniony przez reCAPTCHA oraz Google (Polityka prywatności oraz Regulamin reCAPTCHA).
Treść sponsorowana

Niedobór α1-antyproteazy – czy warto na to zwracać uwagę?

100%
17 listopada
Odcinek 17

Pierwsze kroki w POZ – gastroenterologia (jesień 2026)

Gastroenterologia w POZ rzadko sprowadza się do jednego objawu i jednego rozpoznania – częściej wymaga rozstrzygnięcia, kiedy wystarczy leczenie objawowe, kiedy pogłębić diagnostykę, a kiedy nie wolno zwlekać ze skierowaniem.

Odcinek 17

POChP u stosunkowo młodego pacjenta, rozedma płuc niewspółmierna do ekspozycji na dym tytoniowy, niewyjaśniona choroba wątroby – czy te pozornie odległe problemy mogą mieć wspólną przyczynę? Podczas prezentacji „Niedobór α1-antyproteazy – czy warto na to zwracać uwagę?” prof. dr hab. n. med. Piotr Socha przybliżył tę uwarunkowaną genetycznie chorobę, pokazując, dlaczego warto pamiętać o niej także poza poradnią pulmonologiczną. To wykład o wskazaniach do diagnostyki, interpretacji wyników i sytuacjach, w których właściwe rozpoznanie może mieć znaczenie nie tylko dla pacjenta, ale również jego rodziny.

[muzyka intro] Dziękuję profesorowi Kukli za kolejnewyzwanie, którym jest choroba rzadka,ale oka-okazuje się, że nie jestwcale tak rzadka, jak myślimy.Dotyczy i dzieci i dorosłych,także jest to problem, z którymwszyscy państwo spotkacie się pewniew swojej praktyce i stanowi rzeczywiściewyzwanie diagnostyczne.Chociaż nie tak duże wyzwanie,bo mamy proste testy i nato chcę zwrócić państwa uwagę,a choroba o potencjalnie też bardzopoważnym rokowaniu.

Profesor Kukla często stawia takiewyzwania, którym są rzadkie choroby.I bardzo dobrze, bo główniew hepatologii zajmujemy się rzadkimi chorobami.Oczywiście jest HBV, HCV znanenam zakażenia, które skutecznie leczymy, alenajwiększym wyzwaniem w praktyce chybasą jednak rzadkie choroby.I mimo że one sąrzadkie, to w różnicowaniu z innymichorobami, no musimy każdą znich często brać pod uwagę.

Jaki jest obraz kliniczny niedoborualfa-1 antytrypsyny?Niecharakterystyczny, jak większości chorób wątroby.To może być u małychdzieci, u noworodków po prostu cholestazaprzypominająca nawet atrezję dróg żółciowych,czyli tę chorobę, na którą zwracamyszczególną uwagę, bo musimy jąszybko, wcześnie diagnozować.To może być wzrost transaminazzarówno u niemowląt, małych dzieci, aleteż i u starszych dziecii u dorosłych.Jako pierwsza prezentacja.Pierwszy jakby taki sygnał, naktóry zwrócimy uwagę.Wreszcie jest to choroba, któraprzebiega z niewielkim stłuszczeniem wątroby, więcczasami zaczyna się od jakiegośbadania, które nam zwróci uwagę nastłuszczenie wątroby.

Choroba, jak wspomniałem, stosunkowoczęsta, ale rozwijająca się powoli udzieci.Tylko niewielki procent będzie rozwijałpostępujące uszkodzenie wątroby i to postępująceuszkodzenie wątroby oczywiście wzbudzić powinnonaszą uwagę.Zwróćcie państwo uwagę, że chorobamoże się zacząć dość często cholestazączy zapaleniem wątroby u małychdzieci, ale potem te objawy zanikająi pacjent pozostaje w naszejobserwacji.Powinien być monitorowany.I na to monitorowanie chcęzwrócić państwa uwagę.

Wczesne rozpoznanie jest ważne szczególnieu małych dzieci, dlatego że trzebazróżnicować tą chorobę z innymichorobami, więc może nam to uprościćdiagnostykę.Może się okazać, że niejest to atrezja dróg żółciowych, którątrzeba operować bardzo wcześnie, tylkowłaśnie ta choroba, którą należy obserwowaći często objawy u większościtych pacjentów będą stopniowo ustępowały.Co charakteryzuje tą chorobę?

Jaki jest patomechanizm tej choroby?Jest to odkładanie białka, nieprawidłowegobiałka alfa jeden antyproteazy czy antytrypsynyw wątrobie.I na skutek właśnie odkładaniatego białka dochodzi do procesów zapalnych,do uszkodzenia wątroby.Oczywiście wątroba ma swoje mechanizmyochronne, autofagię i inne mechanizmy uruchamianew momencie gromadzenia takiego białka,ale niestety te mechanizmy nie sąwystarczająco wydolne.

Badając biopsje wątroby histopatolodzy mogąnam zwrócić uwagę na tak zwaneziarnistości pas dodatnie, bo właśniew ten sposób wybarwia się tobiałko.I no pokazuje również tobarwienie właśnie mechanizm uszkodzenia.Gromadzenie nieprawidłowego białka w obrębiekomórki wątrobowej.

Zmniejszone wydzielanie tego białka nie--bo gromadzi się nieprawidłowe białko, prowadzido obniżenia stężenia alfa jedenantytrypsyny w surowicy.I w ten sposób teżoczywiście możemy prowadzić diagnostykę tej choroby.

Na pewno choroba u dziecii u dorosłych się różni.My z koleżanką doktor Frommi też z Pawłem Strynem, któryw tej chwili prowadzi takągrupę roboczą w ramach ERN RAREliver, czyli takiej sieci rzadkichchorób, europejskiej sieci rzadkich chorób.Zwróciliśmy uwagę na to, żerzeczywiście u dzieci widzimy często bardziejzaawansowaną chorobę wątroby czy częstowidzimy właśnie cholestazy.

Ale wynika to też ztego, że u części dzieci postępchoroby jest bardzo szybki.Do piątego, szóstego roku życiata choroba może się rozwinąć donadciśnienia wrotnego, żylaków przełyku, krwawieńżylaków przełyku i konieczności przeszczepienia wątroby.Z tym że jest tobardzo rzadka progresja do tak zaawansowanejpostaci wątroby.

U dorosłych to państwu pokażę.Ta progresja może być nawetdużo częstsza, bo może objąć nawetpięć do dwudziestu paru procentpacjentów z niedoborem alfa jeden antytrypsynydo marskości wątroby.No początkowo oczywiście wyrównanej marskościwątroby.Czyli u dorosłych potencjalnie jestto dużo większy problem w skali,w skali tej populacji pacjentów.

A u dzieci około jednego,dwóch procent pacjentów, jak wspomniałem wcześniej,rozwinie pewnie około piątego, szóstegoroku życia nadciśnienie wrotne.Jeśli do tego czasu nierozwijają nadciśnienia wrotnego, zazwyczaj choroba niema takiej, postaci zaawansowaneji ci pacjenci do wieku dorosłegoprzeżywają bez większych komplikacji, bezwiększych problemów.I dopiero w wieku dorosłymmożemy zaobserwować postępowanie choroby wątroby.

I to ładnie zobrazowano natakiej wspólnej naszej pracy dotyczącej właśnie—porównującej przebieg tej choroby udzieci i u dorosłych.

Jak wspomniałem wcześniej, diagnostyka możebyć prosta i dlatego warto otej chorobie mówić, bo państwoprzy pomocy prostych testów często tąchorobę możecie rozpoznać.Przede wszystkim no warto wykonaćoznaczenie stężenia białka.Niedobór alfa jeden antytrypsyny toobniżenie stężenia białka poniżej jeden przecinekjeden grama na litr.Mamy tutaj państwo widzicie szerokąnormę i wartości nawet powyżej tej

wartości, która charakteryzuje niedobór Czasamisię zdarzają u pacjentów z tąchorobą.Dlaczego?Dlatego, że jest to białkoostrej fazy w okresie infekcji, nawetu pacjenta z niedoborem alfa-1antytrypsyny te stężenia mogą wzrosnąć dowartości prawidłowych.

I tutaj odwołuję się,jak wspomniałem też na wstępie, czyw tytule tej pracy,zawarłem odniesienie do wytycznych EASL, czyliEuropean Association for the Studyof the Liver z 2024 roku.Czyli według tych wytycznych wartowłaśnie oznaczyć stężenie alfa-1 antytrypsyny, noa potem ewentualnie potwierdzać rozpoznaniebadaniem geno-- genetycznym lub fenotypowym.

Są różne fenotypy i różnegenotypy białka, i tej choroby.Ten genotyp, który rzeczywiściepowoduje szybką progresję choroby, szczególnie udzieci, to jest fenotyp PZZ.I warto sobie za-zapamiętać tenskrót, dlatego że w badaniu molekularnymoczywiście be-- otrzymacie państwo opistakiego genotypu.Natomiast inne genotypy SZ, MZnie charakteryzują się progresją, istotnąprogresją choroby wątroby, ale mogąbyć czynnikiem ryzyka postępu cho-- innejchoroby wątroby, o czym zachwilę też chciałbym państwu wspomnieć.Czyli w tej chwili, wdobie tak rozwiniętych badań molekularnych częstobardzo szybko po oznaczeniu stężeniaalfa-1 antytrypsyny wykonamy badanie genetyczne genuserpina-1 i będziemy w stanieocenić genotyp tej postaci choroby izdefiniować ryzyko, ryzyko choroby.

U dzieci, i udorosłych, nie mamy specyficznego leczenia.O nowych lekach za chwilępowiem na końcu tego wykładu.Natomiast na pewno powinniśmy objąćmonitorowaniem takiego pacjenta.No i podajemy często uniemowląt na przykład kwas ursodeoksycholowy zewzględu na cholestazę, ale niema tam dobrych dowodów, nie madobrych do-dowodów, nie ma dobrychbadań, które by pokazywały poprawę rokowaniatakiego pacjenta.Chociaż oczywiście ustępowanie cholestazy możebyć szybsze pod wpływem UDC-a.

Jakie jest rokowanie u dzieci?Wspomniałem wcześniej, że ten przebiegjest zmienny.Mały procent pacjentów będzie charakteryzowałsię postępem choroby do marskości wątrobyi niewydol-- i nadciśnienia wrotnego,bo głównie jakby marskość wątroby ipowikłania charakteryzuje, charakteryzuje powstanie żylakówprzełyku, krwotoki z żylaków przełyku tojest główne powikłanie tej choroby.

Czynnikiem złego rokowania, który p-próbowaliśmyokreślić na podstawie biopsjatów wątroby imikroskopii elektronowej w naszej pracy,tej Czarnowskiej i współpracowników, no byłazaburzona autofagia, bo autofagia tojest ten mechanizm, który prowadzi dosprzątania jakby hepatoc-hepatocyta z tychodkładających się złogów alfa-1 antytrypsyny.Czy też zaburzona szczególnie mitofagia,tzw.Duże mitochondriat.Spróbujemy zrozumieć ten mechanizm złegorokowania i, staramy się znaleźć

jakiś sposób być może nawczesną prewencję czy wczesne leczenie, aleobecna-- obecny etap wiedzy napewno nie pozwala na zaproponowanie pewnychterapii u dzieci.Ale u dorosłych takie terapiejuż się pojawiają.

Tu pokazuję doświadczenie naszego ośrodkaopublikowane przez Agnieszkę Pakułę.Właśnie tę grupa pacjentów zdobrym rokowaniem, ze złym rokowaniem.Jak widzicie państwo, to byłow dobie jeszcze początków transplantologii udzieci.Dlatego jest stosunkowo duża liczbazgonów.Ale oczywiście pacjenci w tejchwili są przeszczepiani.Ci ze złym rokowaniem sąprzeszczepiani.Po-- potrafimy uratować ich życie.I właśnie najczęściej to sąwłaśnie małe dzieci, w wiekutam pięciu, sześciu, siedmiu lat.W tym momencie rozwijająte cechy nadciśnienia wrotnego.

I tutaj pokazuję państwu takiegomoże typowego pacjenta z naszej praktykipediatrycznej.To jest noworodek, któryrozwija cholestazę z niewielkim wzrostem czyumiarkowanym wzrostem bilirubiny bezpośredniej.Jak widzicie ALAT, ASPAT praktyczniew granicach normy, tylko gamma GTstosunkowo wysokie, ale może byćzbliżone do normy.Oznaczamy stężenie alfa-1 antytrypsyny.Jest niskie zero trzydzieści sześć.Oznaczamy fenotyp PZZ i mamybardzo szybko, rozpoznanie, przyczynytej cholestazy.Cholestaza narasta w drugim miesiącużycia.Wykonujemy biopsję wątroby i,nie stwierdzamy proliferacji przewodzików ziół-żółciowych.Wykluczamy atrezję dróg żółciowych, bopojawiły się w tym przypadku wątpliwości,czy to jest tylko niedobóralfa-1 antytrypsyny, czy również atrezja drógżółciowych.Ale zazwyczaj samo oznaczenie stężeniaalfa-1 antytrypsyny i tego fenotypu czygenotypu pozwala na rozpoznanie choroby.

Warto też, popatrzeć natę chorobę również jako na czynnikryzyka czy chorobę, czy nosicielstwotej choroby jako na czynnik ryzykarozwoju innych chorób.Okazuje się, że nosicielstwo MZna przykład, czyli nie choroba, jestistotnym czynnikiem ryzyka wielu chorób.

I tutaj państwo widzicie, że,w tej, w tej naszejwcześniejszej publikacji, ale to potwierdzająnawet ostatnie badania i cytuję poprawej stronie badania ostatnie ztego roku Bradleya i współpracowników zAnalysis of Hepatology, że właśniew stłuszczeniowej chorobie wątroby genotyp MZzwiększa znacznie ryzyko zaawansowanej chorobywątroby dwukrotnie, ale i to wtakim stopniu jak dwa przynajmniejczynniki ryzyka metaboliczne.Czyli zobaczcie państwo odgrywa takąsamą rolę jak czynniki metaboliczne toweż-towarzysząceotyłości.

Więc warto o tym pamiętać.Czasami oznaczenie takiego genotypu czyfenotypu wyjaśnia nam szybki postęp chorobyalbo definiuje nam grupę szczególnegoryzyka.Oczywiście dotyczy to też,innych chorób, między innymi mukowiscydozy czy,czy, kamicy pęcherzykażółciowego.W tych również schorzeniach widzimyjakby rolę, rolę tego właśnie nosicielstwagenotypu MZ.

Kiedy u pacjenta dorosłego podejrzewaćniedobór alfa-1 antytrypsyny?Y jeśli przewlekła cho-choroba płucna,tak, obturacyjna choroba płucna rozwija siępóźniej nie u dziecka, aleu dorosłego, bo u dziecka zniedoborem alfa-1 antytrypsyny nie widzimyżadnych cech przewlekłej choroby płucnej.To jest dopiero charakterystyczna cechachoroby w wieku dorosłym.To, czy jeśli astma rozpoczynasię właśnie w wieku dorosłym, topowinniśmy rozważyć również tę chorobę.Jak widzicie państwo, łatwo możnają diagnozować, więc zwróćmy uwagę jakointerniści, jako lekarze POZ, równieżna t-taką etiologię choroby płucnej.

No też niewyjaśniona przewlekła chorobawątroby, tak?Powiększenie wątroby, powiększenie śledziony, nieznaczniepodwyższona aktywność enzymów wątrobowych no lubmarskość.

Y po wykryciu wariantu oczywiściepowinniśmy poprosić o poradnictwo genetyczne.Oba, powinniśmy badać krewnychpierwszego stopnia, więc mamy obowiązek równieżrozszerzenia tej diagnostyki na najbliższąrodzinę.

Jak wygląda w związku ztym taka pierwsza ocena pacjenta dorosłego?Z wywiadu zbieramy informacje oobjawach wątrobowych, oddechowych, o paleniu, bopalenie papierosów jest czynnikiem ryzykachoroby p-, choroby płucnej, o spożywaniualkoholu, oty-otyłości, cukrzycy.Y jak widzi-wiecie Państwo właśnieotyłość i fenotyp na przykładMZ zwiększa ryzyko progresji choroby.

Oceniamy enzymy wątrobowe, bilirubiny, albuminyi INR, czyli te wszystkie elementy,które nam charakteryzują uszkodzenie wątrobyi stopień uszkodzenia wątroby.Dokonujemy oceny pulmonologicznej spirome-- badaniespirometryczne dlatego, że właśnie zaburzenia wbadaniu spirometrycznym charakteryzują nam przewlekłąchorobę płuc.I wówczas na podstawie tychbadań no możemy u pacjenta zniedoborem alfa-1 antytrypsyny scharakteryzować jakbyryzyko postępującej choroby.

Samo prawidłowe USG lub pojedynczyprawidłowy wynik enzymów wątrobowych nie wykluczatej choroby.Zwracam państwa uwagę, tak?To nie musi być takistotne stłuszczenie wątroby, że będzie widocznew USG.I tak samo nie musimyoczekiwać znacznego wzrostu aktywności ALATi ASPAT.Czyli na przykład samo powiększenieśledziony czy wątroby może już nasskłonić do, do takiej diagnostyki.

Jak ocenić y stopień uszkodzeniawątroby w sposób nieinwazyjny i progresjęchoroby?Tu cytuję ciekawą pracę, któraopiera się na konsensusie dwudziestu ekspertów.I ci ko, cieksperci analizując literaturę i poprzez głosowaniew tak zwanym systemie delfickimzaproponowali, żeby wykorzystać elastografię przejściową, czylino w tej chwili powszechniedostępny fibroskan, przynajmniej w pediatrii.W tej chwili jest tourządzenie powszechnie dostępne i jeśli wskazanieelastografii jest poniżej ośmiu kilopaskali,to możemy przyjąć, że jest małeprawdopodobieństwo istotnego włóknienia wątroby.Jeśli te wskazania są bardzowysokie, szczególnie powyżej trzynastu kilopaskali, tomożemy nawet oczekiwać marskości wątroby.

Eksperci w tym konsensusiestwierdzili, że takie wskaźniki, które sąwskaźnikami serologicznymi jak APRI iFIB-4.FIB-4 jest na-nawet na poziomielekarza rodzinnego, szczególnie szcz-często wykorzystanym, wykorzystywanymwskaźnikiem włóknienia wątroby u pacjentówz otyłością.To te wskaźniki niestety niesą na tyle zwalidowane, aby znalazłyzastosowanie w ocenie postępu chorobyw przebiegu niedoboru alfa-1 antytrypsyny.Czyli głównie elastografia.

No i monitorowanie oczywiście zależyod stopnia włóknienia.Powinniśmy co jakiś czaspoddać pacjenta ponownej ocenie co dwa,trzy lata.Wiemy, że to włóknienie postępujebardzo szybko, więc to wskazanie nadwa, trzy lata wydaje siębyć bardzo rozsądne.Chyba że jest to jużwyjściowo dość istotne zaawansowanie włóknieniai wtedy ten monitoring powinienbyć bardziej czujny i częsty.

Oczywiście nadzór w kierunkuraka wątrobowo-komórkowego jest istotny szczególnieu pacjentów już z marskościąwątroby.Wt-- wówczas nawet i cosześć miesięcy powinniśmy powtarzać USG.No i przy dekompensacji luboczywiście stwierdzeniu czy podejrzeniu raka wątrobowo-komórkowegokierujemy wcześnie pacjenta do ośrodkatransplantacyjnego.

Leczenie obejmuje jakby dwaaspekty: chorobę płucną i chorobę wątroby.Jeśli chodzi o chorobę płucną,

o chorobę płuc, mamy jużuznane jakby metody czy rekomendowanemetody leczenia.Mamy leczenie augmentacyjne.To leczenie niestety nie jestw Polsce refundowane, więc pojedynczy pacjenciotrzymywali takie leczenie, alenie w ramach programu lekowego.

Y i to, co jestteż ważne, żeby nie łączyć jakbytej choroby płuc bezpośrednio zchorobą wątroby.Czyli zaawansowanie jednej choroby niewpływa na zaawansowanie drugiej postaci choroby.I zwracamy uwagę przede wszystkimna to, czy pacjent pali papierosy,bo palenie papierosów jest czynnikiemzłego rokowania, jeśli chodzi o chorobępłuc.

Natomiast mówimy o tejchorobie coraz częściej, ponieważ badaniakliniczne pokazują skuteczność wybranych leków.Leków, które hamują to takzwane siRNA, czyli RNA, które podstawiasię za RNA tego pacjentai hamuje syntezę białka.Czyli teoretycznie jakby pogłębiamy niedobóralfa-1 antytrypsyny, ale pogłębiamy w tensposób, że zapobiegamy gromadzeniu nieprawidłowegobiałka w wątrobie.

I badanie, które zostało niedawnoopublikowane na dużej już grupie pacjentów,czterdziestu, bo wcześniejsze badania, publikacjew Name, to były pa, badaniana pojedynczych pacjentach, na małychgrupach ośmiu pacjentów.Badanie z różnymi dawkami właśnietakiego inhibitora RNA fazirsiranu pokazuje skutecznośćw zakresie zarówno obniżenia stężeniatego białka w surowicy.No nie o to namcho-chodzi, ale jest to dobry markerdziałania tego leku.No i obniżenia również zawartościtego białka, tego szkodliwego dla wątroby,dla komórki wątrobowej białka wsamej wątrobie.

Więc mamy dowody na to,że ten lek mógłby działać ioczekujemy pewnie, że w niedługimczasie na bazie dużych badań ibadań trzeciej fazy, bo takiebadania są już w trakcie, będziemymogli ustalić rekomendacje dostosowania tego leku, szczególnie u pacjentówz postępującą chorobą wątroby.

Czyli w podsumowaniu chcę zachęcićPaństwa, żebyście uwzględniali tę chorobę wdiagnostyce różnicowej chorób wątroby.No głównie tych rzadkich choróbwątroby, ale również i w diagnostycez chorobami infekcyjnymi.I chcę też podkreślić, żeten genotyp PiZ najczęściej to będziePiMZ, czyli nie choroba, nosicielstwochoroby jest czynnikiem ryzyka progresji innychchorób wątroby, w tym MAST.I warto o tym pamiętać.No i na horyzoncie mamyskuteczne terapie, więc o tejchorobie będziemy mówić coraz częściej,bo coraz częściej będziemy pewnie musielirozważać zastosowanie nowoczesnych terapii.Dziękuję bardzo.

Rozdziały wideo

Obraz kliniczny niedoboru alfa-1 antytrypsyny

Obraz kliniczny niedoboru alfa-1 antytrypsyny

00:00:00
·
3 minuty
Patomechanizm oraz przebieg choroby u dzieci i dorosłych

Patomechanizm oraz przebieg choroby u dzieci i dorosłych

00:02:58
·
3 minuty
Diagnostyka i monitorowanie pacjentów

Diagnostyka i monitorowanie pacjentów

00:05:58
·
3 minuty
Rokowanie u dzieci oraz znaczenie nosicielstwa MZ

Rokowanie u dzieci oraz znaczenie nosicielstwa MZ

00:08:58
·
3 minuty
Podejrzenie choroby i ocena dorosłego pacjenta

Podejrzenie choroby i ocena dorosłego pacjenta

00:11:59
·
2 minuty
Nieinwazyjna ocena włóknienia i nadzór nad chorobą

Nieinwazyjna ocena włóknienia i nadzór nad chorobą

00:14:14
·
2 minuty
Leczenie choroby płucnej i nowe terapie wątrobowe

Leczenie choroby płucnej i nowe terapie wątrobowe

00:16:20
·
3 minuty