Przewlekłe zapalenie trzustki – od rozpoznania do terapii
Pierwsze kroki w POZ – gastroenterologia (jesień 2026)
Gastroenterologia w POZ rzadko sprowadza się do jednego objawu i jednego rozpoznania – częściej wymaga rozstrzygnięcia, kiedy wystarczy leczenie objawowe, kiedy pogłębić diagnostykę, a kiedy nie wolno zwlekać ze skierowaniem.
Odcinek 11
Nawracający ból nadbrzusza, utrata masy ciała, biegunka tłuszczowa, nowo rozpoznana cukrzyca – przewlekłe zapalenie trzustki może przez długi czas manifestować się objawami, które łatwo przypisać innym chorobom. Podczas wykładu „Przewlekłe zapalenie trzustki – od rozpoznania do terapii” prof. dr hab. n. med. Jarosław Daniluk pokazał, jak rozpoznawać PZT, oceniać jego powikłania i prowadzić leczenie obejmujące nie tylko kontrolę bólu, lecz także zaburzenia trawienia i odżywienia. To wykład przypominający również, że u pacjenta z przewlekłymi dolegliwościami trzustkowymi szczególnie ważna pozostaje czujność onkologiczna.
[muzyka intro] Dzień dobry państwu.Witam państwa bardzo serdecznie dziękujępanu profesorowi za zaproszenie.
Tak rzeczywiście trzustka leży bardzoblisko wątroby i niestety bardzo wieleczynników, które uszkadza wątrobę, równieżuszkadza, trzustkę.Dzisiaj będziemy mówić o przewlekłymzapaleniu trzustki.Ja będę starał się przedstawićpaństwu jak najbardziej praktycznie jak możeciew gabinecie lekarza rodzinnego,dokonać diagnostyki i leczyć tych pacjentów.
Przede wszystkim zacznijmy od tego,co to jest przewlekłe zapalenie trzustki.To jest postępująca choroba zapalno-włókniejąca,która się rozwija na podłożu predyspozycjigenetycznych, ale przede wszystkim,predyspozycji środowiskowych, która powoduje postępujące zmianymorfologiczne w trzustce, a codoprowadza przede wszystkim do przewlekłych bólówbrzucha oraz niewydolności wewnątrz izewnątrzwydzielniczej.
Częstość występowania, zapadalność na,przewlekłe zapalenie trzustki do końca niejest znana.My po prostu nie rozpoznajemyprzewlekłego zapalenia trzustki w ich wczesnymstadium, ale generalnie przyjmuje się,że zapadalność waha się od siedmiudo czternastu przypadków na stotysięcy na rok, a chorobowość, ponieważjest to choroba przewlekła, tookoło pięć-- sto pięćdziesiąt przypadków nasto tysięcy.Zobaczcie państwo, że w Polsceta zapadalność, chorobowość jest mniej,chorobowość jest mniejsza.To, to nie jesttak, że w Polsce jest mniejza-- przewlekłego zapalenia trzustki.My po prostu mniej tegorozpoznajemy.
Ustalenie etiologii przewlekłego zapaleniatrzustki jest niezwykle istotne, bo toprzede wszystkim pozwala wyeliminować teczynniki, które powodują, zapalenie trzustki.To pozwala uniknąć progresji chorobyi uniknąć powstawania powikłań.I przy ustaleniu tej etiologiiniezwykle pomocna jest klasyfikacja etiologiczna TIGAR-O.Jest to akronim, który powstałod pierwszych liter najczęstszych przyczyn przew-przewlekłegozapalenia trzustki, czyli przyczyna toksyczno-metaboliczna,przyczyna idiopatyczna, genetyczna, autoimmunologiczna.R to jest nawracające iciężkie OZT i obturacyjne-- obturacyjna przyczynaprzewlekłego zapalenia trzustki.
Najczęstszą przyczyną oczywiście PZT jestalkohol, który jest przyczyną okołosześćdziesięciu, osiemdziesięciu procent wszystkich przyczynPZT.Rodzaj alkoholu nie ma znaczenia,ale już ilość jego spożywania napewno tak.I istotnie zwiększa się ryzykoprzewlekłego zapalenia trzustki jeżeli pacjent spożywawięcej niż cztery jednostki nadobę.Cztery jednostki alkoholu.Dla przypomnienia jedna jednostka tojest dziesięć gramów czystego etanolu.
O czynnikach genetycznych, predyspozycjigenetycznej do PZT powinniśmy myśleć wtedy,kiedy u pacjenta jest wywiadrodzinny tej choroby albo zachorował naPZT przed trzydziestym piątym rokiemżycia.Jeżeli chodzi o ciężkie, nawracająceOZT, to co dziesiąty pacjent pojednorazowym epizodzie ostrego zapalenia trzustkimoże rozwinąć PZT.Natomiast jeżeli te objawy nawracająi jeżeli ma kilka nawracających ostrychzapaleń trzustki, to aż jednatrzecia z nich rozwija w końcuPZT.
Dominującym objawem w przewlekłym zapaleniutrzustki jak państwo doskonale zdajecie sobiesprawę, jest ból brzucha.Jest to zwykle nawrac-- albonawracający, albo stały ból w nadbrzuszu.Występuje u trzech czwartych pacjentów.Ma zwykle związek z posiłkami,to znaczy zwiększa się, nasila sięmniej więcej piętnaście, trzydzieści minutpo posiłku.Może promieniować do, pleców.U pacjentów z autoimmunologicznym zapaleniemtrzustki to jest trochę inna forma,zapalenia trzustki.Ten przebieg może byćbezbólowy.
Niewydolność z kolei zewnątrzwydzielniczatrzustki, najczęściej objawia się biegunkąi stolcami tłuszczowymi, co spowodowanejest, zaburzeniami zmniejszeniem wydzielania lipazy,która trawi tłuszcze.Towarzyszą temu z-zwykle wzdęcia, objawydyspeptyczne.Te zaburzenia trawienia składników pokarmowychi, unikanie pokarmów ze względuna ból powoduje spadek masyciała i niedożywienie.Niedobór witamin rozpuszczalnych wtłuszczach dotyczy przede wszystkim witaminy Di to dlatego właśnie odjednej do dwóch trzecich pacjentów zPZT ma zwiększone ryzyko wystąpieniaosteopenii czy też osteoporozy.
I wreszcie niewydolność wewnątrzwydzielnicza trzustki,która w momencie rozpoznania nawet możewystępować u jednej trzeciej chorych.Natomiast w zaawansowanej postaci PZTwystępuje praktycznie u większości z nich.Charakteryzuje się dużymi wahaniamiglikemii i tendencją do powstawania hipoglikemii.Także jest trudna do prowadzeniata cukrzyca.
U większości pacjentów, dominujetak zwana klasyczna ścieżka rozwoju przew-przewlekłegozapalenia trzustki, czyli od pierwszegoepizodu ostrego zapalenia trzustki, poprzez kolejneepizody, kiedy rozwija się wczesnePZT i następnie utrwalone, przewlekłezapalenie trzustki.Ta ścieżka zajmuje zwykle odtrzech do pięciu lat.Ważne jest, abyśmy właśnie wykryliprzewlekłe zapalenie, trzustki w tymstadium wczesnym, kiedy mamy tookienko terapeutyczne, które pozwala nam naskuteczne leczenie choroby.
U mniejszej li-liczby chorychwystępuje tak zwana ścieżka nieklasyczna, czylipierwszym rozpoznaniem po prostu jestPZT.Często przypadkowo stwierdza się,cechy PZT w badaniu obrazowym, czyteż pacjent ma objawy niewydolnościzewnątrz-wewnątrzwydzielniczej.
Najtrudniejsze, tak jak wspomniałem, jestwykrycie przewlekłego zapalenia trzustki w tymstadium wczesnym, które jest potencjalnieodwracalne.Kiedy podejrzewać wczesne PZT?Kiedy państwo w gabinecie lekarzarodzinnego możecie myśleć o-o-o-o początkach przewlekłegozapalenia trzustki?Przede wszystkim pomyślcie o tym,kiedy macie pacjenta, który ma nawracająceco najmniej dwa więcej epizodówostrego zapalenia trzustki.Jest to trudne dorozpoznania, bo ten pacjent zwykle mastosunkowo dobrze zachowaną czynność trzustkii zmiany w badaniach obrazowych czyteż w badaniach, patomorfologicznychsą minimalne.
Natomiast chory, który ma utrwaloneczy też schyłkowe przewlekłe zapalenie trzustki,to jest chory, który majuż typowe zmiany w badaniach obrazowych,takich jak zanik miąższu trzustki,poszerzony przewód trzustkowy, obecność zwapnień,złogów w przewodzie trzustkowym ioczywiście cechy niewydolności zewnątrz i wewnątrzwydzielniczej.Te zmiany są już nieodwracalne.
Ważne jest, żeby wspomnieć,że pacjent ze schyłkową postacią PZTmoże nie mieć bólów.To jest tak zwane wypaleniesię trzustki.
W jaki sposób możecie Państworozpocząć w ogóle diagnostykę, przewlekłegozapalenia trzustki w waszym gabineciem-lekarza POZ?Ja wiem, że nie maciepaństwo, dużych możliwości, ale napewno kluczowe jest, abyście dokładniezebrali wywiad, abyście się wypytali, czypacjent jakie ilości alkoholu spożywa,czy pali tytoń, bo to równieżjest istotny czynnik ryzyka,czy ma wywiad rodzinny PZT iczy był u niego epizodostrego zapalenia trzustki.Badania laboratoryjne i badania obrazowe.Za chwilę o nich powiem.
Jeżeli pacjent ma podwyższonestężenie IgG4 i do tego mana przykład nieswoistą chorobę zapalnąjelit, warto pomyśleć o autoimmunologicznym zapaleniutrzustki.Natomiast jeżeli ma dodatni wywiadrodzinny w kierunku PZT bądź teżPZT w młodym wieku, totakiego chorego powinniśmy skierować na badaniagenetyczne do poradni genetycznej, żebystwierdzić, czy nie ma mutacji predysponującejdo rozwoju PZT.
Jakie badania laboratoryjne powinniście Państwoocenić?No tutaj właściwie nie majakichś badań specyficznych za bardzo.Aktywność amylazy i lipazy zwyklejest w normie albo jest nieznaczniepodwyższona i ona ma niewielkąwartość diagnostyczną.Zwiększenie poziomu bilirubiny czy fosfatazyza-zasadowej obserwujemy wtedy, kiedy powiększona głowatrzustki uciska na drogi żółciowe.Oczywiście, jeżeli diagnozujemy niewydolność wewnątrzwydzielniczą,to możemy oznaczyć stężenie glukozy naczczo czy też doustny testobciążenia glukozą.Oznaczamy poziom witaminy D, żebyoznaczyć ryzyko osteoporozy, ale to sąwszystko takie badania troszeczkę pośrednie.O badaniach genetycznych już wspominałem.
Natomiast jeżeli chcemy ocenić czynnośćzewnątrzwydzielniczą trzustki, to najczulszym badaniem jesttest sekretynowo-pankrezy-- z-- cholecystokininowy.Natomiast ten test jest popierwsze inwazyjny, a po drugie bardzosłabo dostępny.Ja kilka razy widziałem wykonywanietego testu.Aktualnie praktycznie no tylko wbadaniach, klinicznych jest wykonywany.Tak mi się wydaje.Ja w swojej praktyce klinicznejoznaczam po prostu stężenie elastazy pierwszejw kale, która odzwierciedlafunkcję zewnątrzwydzielniczą trzustki.Zwykle jeżeli, stężenieelastazy pierwszej w kale jest poniżejstu mikrogramów na gram stolca,to świadczy już o zaawansowanej niewydolnościzewnątrzwydzielniczej trzustki.
Jeżeli pacjent ma typowezmiany w badanie-badaniach obrazowych, czyli poszerzenieprzewodu trzustkowego, zwapnienia, zwłóknienia trzustki,złogi, to to w połączeniu,z typowymi objawami klinicznymijest patognomoniczne dla przewlekłego zapalenia trzustki.Natomiast wartość, takiego typowegoUSG przezbrzusznego jest niestety niewielka i-itylko może właściwie czułość tegobadania zwykłego USG przezbrzusznego jest,odpowiednio wysoka tylko wtedy, kiedypacjent ma zaawansowane przewlekłe zapalenie trzustki.Także w większości przypadków,posiłkujemy się wykonaniem tomografii komputerowej czyteż rezonansem magnetycznym, które mająpodobną czułość i swoistość.Tomografia jest nieco,lepsza, jeżeli chodzi o zwapnienia wobrębie samego miąższu trzustki, natomiastrezonans magnetyczny w lepszym stopniu wi-wizualizujenam, przewód trzustkowy.Natomiast jeżeli zmiany w badaniutomografii czy też rezonansu są niejednoznaczne,to wtedy posiłkujemy się-- takiegopacjenta powinniście skierować do gastroenterologa, którywykona endoskopową ultrasonografię.EUS jest najczulszym badaniem,jeżeli chodzi o wczesną fazę przewlekłegozapalenia trzustki.
Z kolei endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna,badanie, które jak ja zaczynałem jeszczeleczyć, prawda, było badaniem diagnostycznymw przewlekłym zapaleniu trzustki.Aktualnie ze względu na to,że jest to badanie inwazyjne ima dużo powikłań jest badaniemwyłącznie terapeutycznym.Czyli wykonujemy to badanie, żebypomóc pacjentowi wyleczyć go, a niepo to, żeby go zdiagnozować.
I to jest taki prostyalgorytm, który, najczęściej, jest,wykonywany w Polsce, prawda?Czyli pacjent, który ma typoweobjawy sugerujące przewlekłe zapalenie trzustki, czylinawracający ból, nawrotowe OZT, cukrzyca,niewydolność zewnątrzwydzielnicza.USG jamy brzusznej zwyklenie daje nam odpowiedzi na temat,zaawansowania choroby.Zwykle ze względu na większądostępność jednak wykonujemy tomografię komputerową zkontrastem.Jeżeli ta tomografia da namodpowiedź, to oczywiście tutaj możemy jużrozpoznać PZT, ale najczęściej niestetyjest tak, że, że ten obrazjest niecharakterystyczny, że jest prawdopod-prawdopodobieństwochoroby, ale nie jesteśmy pewni.Wtedy należy wykonać rezonans magnetycznyz MRCP.Jeśli to nie da namodpowiedzi, to posiłkujemy się właśnie endoskopowąultrasonografią.
W rozpoznaniu PZT możecie Państwozastosować kryteria Uniwersytetu z Minnesoty, czylito są kryteria, które mówiąo tym, że pacjent ma charakterystycznyprzewlekły ból brzucha trwający conajmniej sześć miesięcy oraz co najmniejjeden z tych poniższych kryteriów,które widzicie Państwo tutaj, czyli typowezmiany w badaniach obrazowych alboniewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki, ewentualnie typowe zmianyw badaniu patomorfologicznym lub też,mutacje genetyczne, które predysponują dorozwoju, PZT.
Przejdźmy do leczenia przewlekłego zapaleniatrzustki, które powinno mieć charakter interdyscyplinarny,no i które, przedewszystkim powinno obejmować wszystkie zagadnienia, którewidzicie Państwo tutaj.Zaczynamy od leczenia bólu, boto ból jest dominującym objawem wPZT i to jest głównaprzyczyna hospitalizacji tych pacjentów.Etiologia bólu jest wieloczynnikowa.Przede wszystkim jest związana zniedrożnością przewodu trzustkowego, dróg trzustko--żółciowych, dwunastnicy, samym stanem zapalnymtrzustki, niedokrwieniem, powikłaniami takimi jakobecnością torbieli rzekomych, ale równieżmiejscowym stanem zapalnym, zakończeń nerwowychi tak zwaną sensytyzacją ośrodkową.
Jak leczyć pacjenta przeciwbólowo, pacjentaz PZT?Przede wszystkim musimy namówić godo zaprzestania picia alkoholu i paleniatytoniu.Od tego musimy zacząć.Bez tego na pewno nieosiągniemy żadnego progresu.W kolejnym etapie, stosujemyleki przeciwbólowe zgodnie z drabiną analgetyczną.I tak leki pierwszej grupyzalecane to przede wszystkim paracetamol, drugiejgrupy to tramadol.Unikajmy raczej silnych opioidów zewzględu na ten potencjał uzależniający, szczególnieu tych pacjentów, u którychprzyczyną PZT jest alkohol.A to jest niestety większośćchorych z PZT.W przypadku bólu neuropatycznego wartozanogowa- zastosować koanalgetyki, na przykład pregabalinę.
Niestety trzydzieści, sześćdziesiąt procentchorych z PZT w końcu wymagaleczenia endoskopowego bądź też chirurgicznego.No i właśnie pacjent, uktórego nie jesteśmy w stanie zniwelowaćczy też cał-spowodować całkowitego ustąpieniabólu za pomocą farmakoterapii i pacjent,który ma przy okazji niedrożnośćprzewodu trzustkowego.Według większości towarzystw naukowychtu widzicie Państwo, wytyczne amerykańskiepowinien mieć w pierwszej kolejnościzastosowane leczenie chirurgiczne przed leczeniem endoskopowym.Prace randomizowane wykazały, że u
pacjentów z wczesnym PZT, którzymają właśnie niedrożność przewodu trzustkowego,zastosowanie leczenia chirurgicznego wiąże się zlepszą kontrolą bólu.Jeżeli pacjent nie kwalifikujesię do leczenia zabiegowego, można pomyślećo-o-o blokadzie splotu trzewnego przypomocy EUS.Ale pamiętajmy, że to tylkodziała u sześćdziesięciu procent pacjentów iten efekt jest krótkotrwały mniejniż sześć miesięcy.
Jeśli chory ma złogi wdrogach żółciowych, to metoda ich usuwania,czy to jest bezpośrednio usuwaniepodczas pankreatoskopii, czyli endoskopowo, czy teżpozaustrojową falą litotrypsją po,falą uderzeniową.To głównie zależy od doświadczeniaośrodka i od dostępności danych metod.
Krótko jeszcze o innym,innych metodach leczenia zabiegowego.Jeżeli pacjent ma zwężenie głównegoprzewodu trzustkowego, a nie kwalifikuje siędo, leczenia chirurgicznego, totaki chory powinien mieć założony stentplastikowy raczej nie metalowy ito by- powinien być stent plastikowyo największej możliwej średnicy jakąmożna tam założyć.Natomiast w przypadku zwężeń drógżółciowych zakładamy, preferujemy może protezy samorozprężalne.Natomiast, w przypadku powikłańtakich jak, torbiele rzekome raczejdrenujemy je przy pomocy endo-endoskopowo,a nie chirurgicznie.
Przejdźmy do leczenia niewydolności zewnątrzwydzielniczej,bo to z tym głównie problememteż oprócz bólu trafią dopaństwa pacjenci.Częstość występowania niewydolności zewnątrzwydzielniczej tojest od dwudziestu do dziewięćdziesięciu procent.Aby do tego doszło, musibyć uszkodzone co najmniej dziewięćdziesiąt procentmiąższu trzustki.Objawy niewydolności zewnątrzwydzielniczej tak jakmówiłem objawy zespołu cechy z-zespołu złegowchłaniania, cechy niedożywienia.Pamiętajmy, żeby dać odpowiednią dawkę,substytucji enzymów trzustkowych, czyli conajmniej czterdzieści, pięćdziesiąt tysięcy jednosteklipazy do każdego posiłku i conajmniej dwadzieścia, dwadzieścia pięć tysięcyjednostek do przekąsek.
Jak oceniamy skuteczność?Przede wszystkim ustąpienie objawów, ustąpieniebiegunek, ustąpienie, innych dolegliwości inormalizacja masy ciała.Jeżeli pomimo adekwatnej dawki pacjentnie przybiera na masie ciała, dalejma biegunki, to możemy pomyślećo dodaniu inhibitorów pompy protonowej.Po prostu zwiększając pH wdwunastnicy my zmniejszamy ryzyko dezaktywacji tychenzymów trzustkowych.
Niewydolność wewnątrzwydzielnicza również dotyczy oddwudziestu do osiemdziesięciu procent, pacjentów.To oczywiście zależy od zaawansowaniachoroby, ale uczulam Państwa, żeby zawszepamiętać o tym, że cukrzycamoże być pierwszym objawem raka trzustki.A jak wiemy PZT predysponujedo wystąpienia raka trzustki.
Jak leczyć cukrzycę u pacjentówz przewlekłym zapaleniem trzustki?Przede wszystkim unikajmy pokarmów owysokim indeksie glikemicznym.Oczywiście aktywność fizyczna.Przy łagodnej hiperglikemii lub insulinoopornościpreferowana jest metformina, a przy jejnieskuteczności też ciężkim niedożywieniu insulina.Chciałbym państwu tak podsumować
to troszeczkę takim algorytmem terapeutycznym.Co możecie Państwo robićw gabinecie lekarza, rodzinnego?Jeżeli mamy już pacjenta, uktórego rozpoznaliście PZT na przykład wspólniez gastroenterologiem udało się dokonaćdiagnozy PZT, to powinniście dokonywać corocznejkontroli tych pacjentów.Ja zaraz powiem, w jakisposób to robić.To wcale nie jest trudne.
Leczenie zachowawcze to, codo Państwa też, powinno należeć,czy to namówienie pacjenta, zaprzestaniepicia alkoholu, zaprzestanie palenia, zbilansowana dieta,leczenie przeciwbólowe i leczenie niewydolnościzewnątrz i wewnątrzwydzielniczej.Jeżeli to powoduje ustąpienie objawów,to- to super.Kontynuujecie to leczenie.Jeżeli natomiast nie, to widziciepaństwo tutaj na dole.To są różnego rodzaju metodyzabiegowe, chirurgiczne, endoskopowe.Tutaj już oczywiście kieruje siępacjenta do specjalisty, do chirurga czyteż do gastroenterologa.
Jak powinniście nadzorować pacjenta zPZT?przede wszystkim należy godokładnie zbadać.Należy zebrać od nim wywiadi zbadać przedmiotowo.Następnie pobrać podstawowe, naprawdę podstawowebadania laboratoryjne i na podstawie tegoprzeprowadzić na, za pomocą kalkulatorówinternetowych do ocenić skalę rokownicząprzewlekł-przewlekłego zapalenia trzustki COPS, copozwala nam na ocenę ciężkości PZT,ale przede wszystkim ryzyka hospitalizacjiw przeciągu następnego roku.
Raz w roku dobrze jestwykonać u tych pacjentów USG przezbrzusznei jeżeli pacjent ma zwiększoneryzyko wystąpienia raka trzustki, to wtedymożna go poddać badaniom przesiewowym,na przykład przyrodzinnym raku trzustki.Ale to wie-to już jakgdyby należy zwykle do specjalisty gastroenterologawykonuje się EUS na zmianęz rezonansem magnetycznym.
Podsumowując, PZT to choroba postępująca.Charakteryzuje się włóknieniem i stanemzapalnym.Prowadzi do przede wszystkim przewlekłychbólów brzucha.To jest dominujący objaw orazniewydolności egzo-i endokrynnej.
Ustalenie diagnozy we wczesnym stadiumjest bardzo trudne ze względu nabrak biomarkerów i przede wszystkimno nie można pobrać zwykle bioptatów,prawda?Trzeba by wykonać, operacjęi-i-i na podstawie tego uzyskać,materiał.W diagnostyce obrazowej należy wpierwszej kolejności wykonać tomografię, rezonans magnetyczny,a jeżeli nie mamy odpowiedzijednoznacznej skierować do gastroenterologa i wykonaćendoskopową ultrasonografię.
Leczenie zachowawcze obejmuje przede wszystkimabstynencję alkoholową, zaprzestanie palenia tytoniu, optymalizacjężywienia.Dieta jest niezmiernie istotna.[odchrząknięcie] leczenie przeciwbólowe ioczywiście niewydolności egzo-i endokrynnej, a leczeniezabiegowe jest wskazane w przypadkubólów brzucha, które nie odpowiadają nate leczenie zachowawcze.Dziękuję serdecznie za uwagę.
Rozdziały wideo

Definicja i przyczyny przewlekłego zapalenia trzustki

Objawy i rozwój choroby

Diagnostyka przewlekłego zapalenia trzustki

Kryteria rozpoznania i leczenie bólu

Leczenie zabiegowe i niewydolność trzustki








![PKwPOZ_Gastroenterologia_Zaburzenia_wchłaniania_kiedy_podejrzewać_Diagnostyka_i_leczenie[jesień2025]](https://cdn.remedium.md/image/video_thumbnail/2025/11/27/09/dr-hab-n-med-andrea-horvath-png-692807606e342.png)










