Praca medyka w stanie nietrzeźwości: odpowiedzialność lekarza i placówki

Rozmowa z mec. Mateuszem Pałką, prawnikiem, doradcą w branży medycznej, właścicielem MPP LEX CONSULTING

– Czy praca lekarza lub pielęgniarki w stanie nietrzeźwości może być uznana za przestępstwo lub wykroczenie?
Tak. Udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej pod wpływem alkoholu lub środków odurzających stanowi realne zagrożenie dla bezpieczeństwa pacjentów i, w zależności od okoliczności, może być kwalifikowane zarówno jako wykroczenie, jak i przestępstwo.Kluczowe znaczenie ma to, czy doszło do bezpośredniego narażenia pacjenta na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia albo czy istniała możliwość spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W takich przypadkach mamy do czynienia z przestępstwem z art. 160 § 2 Kodeksu karnego, czyli z kwalifikowaną postacią narażenia na niebezpieczeństwo. Warto podkreślić, że na pracownikach medycznych ciąży szczególny obowiązek opieki nad pacjentem, dlatego w ich przypadku sankcje są surowsze – grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.Z wykroczeniem będziemy natomiast mieli do czynienia w sytuacji, gdy nie doszło do narażenia pacjenta na niebezpieczeństwo, na przykład, gdy nietrzeźwy lekarz pełnił dyżur, ale nie udzielał świadczeń.

– Czyli samo pojawienie się medyka w szpitalu będącym jego miejscem pracy, w godzinach pracy, w stanie nietrzeźwym zasługuje na karę, nawet jeśli nie pracował z pacjentami?
Poza odpowiedzialnością karną, osoby wykonujące zawód medyczny w stanie nietrzeźwości podlegają również odpowiedzialności zawodowej. W przypadku lekarzy, katalog kar obejmuje m.in. naganę, karę pieniężną, zakaz pełnienia funkcji kierowniczych, ograniczenie zakresu czynności, zawieszenie, a nawet pozbawienie prawa wykonywania zawodu.Sądy lekarskie, wymierzając kary, często opierają się na rozstrzygnięciach sądów powszechnych, zwłaszcza w sprawach karnych, co ma wpływ na ocenę stopnia zagrożenia dla pacjenta.Należy podkreślić, że w postępowaniu dyscyplinarnym nie ma znaczenia, czy lekarz faktycznie wykonywał czynności medyczne. Sam fakt przebywania w miejscu udzielania świadczeń w stanie nietrzeźwości stanowi naruszenie zasad etyki zawodowej.

– Jakie kary grożą za udzielanie świadczeń w stanie nietrzeźwości?
Jeżeli doszło do narażenia pacjenta na niebezpieczeństwo, a medyk udzielał świadczeń pod wpływem alkoholu lub środków odurzających, mamy do czynienia z przestępstwem z art. 160 § 2 Kodeksu karnego. Natomiast popełnienie błędu medycznego spowodowane stanem nietrzeźwości lub stanem po użyciu alkoholu stanowi niewątpliwie przestępstwo. Jeżeli natomiast nie doszło do zagrożenia narażenia na niebezpieczeństwo pacjenta, odpowiedzialność ogranicza się do wykroczenia z art. 70 § 2 Kodeksu wykroczeń.  

– Kiedy za zaniechania personelu odpowiada również placówka medyczna?
Odpowiedzialność podmiotu leczniczego w takich sytuacjach jest bezsporna. Ustawa o działalności leczniczej nakłada na placówki obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa udzielanych świadczeń.Bezpieczeństwo to nie tylko odpowiedni sprzęt czy obsada kadrowa, ale także skuteczny wewnętrzny system jakości i procedury, w tym dotyczące trzeźwości personelu. Brak reakcji ze strony kierownictwa może skutkować odpowiedzialnością karną osób zarządzających oraz odpowiedzialnością cywilną placówki za ewentualne szkody wyrządzone pacjentom.

– Czy pracodawca może wprowadzić testy trzeźwości?
Tak. Od 21 lutego 2023 r. Kodeks pracy wprost dopuszcza możliwość wprowadzenia kontroli trzeźwości, jeżeli jest to niezbędne dla ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób. Wymaga to jednak odpowiednich zapisów w regulaminie pracy określających sposób przeprowadzania i dokumentowania kontroli. Warto także wspomnieć o pracownikach zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych. Zapisy regulaminu pracy bezpośrednio ich nie dotyczą, ponieważ nie są zatrudnieni w oparciu o umowę o pracę. To rodzi potrzebę sporządzenia odpowiedniej procedury wewnętrznej dotyczącej zasad prowadzenia badań trzeźwości w stosunku do nich. Nie bez znaczenia są także zapisy umów cywilnoprawnych. W umowach powinny zawierać się zapisy zobowiązujące osoby wykonujące zawód medyczny do zachowania trzeźwości podczas udzielania świadczeń oraz o zobowiązaniu do poddania się ewentualnej kontroli.  

– Jak powinien zareagować pracodawca, gdy zauważy nietrzeźwego medyka w pracy?
Przede wszystkim należy działać zgodnie z obowiązującymi procedurami wewnętrznymi. Osoba, która zauważy podejrzenie nietrzeźwości, powinna niezwłocznie poinformować przełożonego. Następnie pracownik musi zostać odsunięty od udzielania świadczeń, przy jednoczesnym zapewnieniu ciągłości opieki nad pacjentami, a następnie należy przeprowadzić badanie zgodnie z obowiązującą procedurą.

– Czy możliwe jest natychmiastowe zwolnienie medyka?
Tak. W przypadku pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, podstawą jest art. 52 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, czyli ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, co umożliwia rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia. W odniesieniu do umów cywilnoprawnych możliwość natychmiastowego rozwiązania umowy zazwyczaj wynika bezpośrednio z jej zapisów.

– A jeśli lekarz był już wcześniej upominany za picie w pracy?
W sytuacji, w której w przeszłości lekarz był upominany za picie w pracy, a dalej nie udziela świadczeń w stanie trzeźwości, wówczas rekomendowanym działaniem jest odsunięcie go od udzielania świadczeń zapewniając ciągłość opieki nad pacjentami i następnie natychmiastowe rozwiązanie umowy. 

– Czy samorządy zawodowe mają kompetencje do zawieszenia lub odebrania prawa wykonywania zawodu medycznego w takich sytuacjach? Kto inicjuje takie postępowania – czy pracodawca ma obowiązek zgłaszania naruszeń do izb zawodowych?
Podmioty lecznicze w przypadku nietrzeźwego pracownika lub podwykonawcy, którzy  wykonują zawód medyczny, mają prawny obowiązek zgłoszenia tego właściwym izbom zawodów medycznych z uwagi na ogólnie pojęte bezpieczeństwo udzielania świadczeń przez te osoby i naruszenie etyki zawodowej. Jeżeli doszło lub mogło dojść do przestępstwa, pracodawca ma również obowiązek zawiadomienia prokuratury lub policji. 

Najczęściej jednak, jeżeli mamy do czynienia z przestępstwem lub wykroczeniem, takich zgłoszeń dokonują organy ochrony prawnej, czyli np. prokuratura czy policja.  

Samorządy zawodowe dysponują pełnym katalogiem sankcji dyscyplinarnych – od nagany i kary pieniężnej, przez ograniczenie zakresu czynności i zawieszenie, aż po całkowite pozbawienie prawa wykonywania zawodu.