L4 po zmianach: granice aktywności, nowe definicje i szersze kontrole ZUS

Rozmowa z Marcinem Frąckowiakiem, radcą prawnym, Managing Counsel w Kancelarii Sadkowski i Wspólnicy

– Od 13 kwietnia 2026 r. zaczną obowiązywać nowe przepisy dotyczące zwolnień lekarskich. Ustawodawca wprowadza definicje „pracy zarobkowej” i „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”, a także rozszerza kompetencje kontrolne ZUS. Jakie są kluczowe zmiany systemowe, które w praktyce odczują ubezpieczeni i pracodawcy?

To obszerny, ponad 40-stronicowy akt prawny, który wprowadza szereg zmian, m.in. doprecyzowuje przesłanki utraty prawa do zasiłku chorobowego oraz rozszerza uprawnienia kontrolne ZUS wobec osób ubezpieczonych (w tym możliwość wstępu do miejsca kontroli i żądania informacji od kontrolowanego oraz lekarza prowadzącego). Regulacja zwiększa również kompetencje fizjoterapeutów oraz pielęgniarek i pielęgniarzy w zakresie orzekania. Pielęgniarki i pielęgniarze będą mogli wydawać orzeczenia wyłącznie w sprawach dotyczących niezdolności do samodzielnej egzystencji, natomiast fizjoterapeuci w zakresie rehabilitacji leczniczej realizowanej w ramach prewencji rentowej.

– Dotychczas brak ustawowych definicji powodował, że granice dopuszczalnej aktywności na L4 były kształtowane głównie przez orzecznictwo sądowe. Po nowelizacji ustawodawca przenosi te rozstrzygnięcia na poziom norm ustawowych. W jakich sytuacjach ZUS nie będzie mógł już odebrać zasiłku, mimo że pracownik podejmuje określoną aktywność?

Po zmianach ubezpieczony straci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku, gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy okaże się, że wykonuje pracę zarobkową lub podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia. Przyjęto definicję zgodnie z którą pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Z kolei aktywnością niezgodną z celem zwolnienia są wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

–  Jakie czynności są zatem dozwolone podczas L4 bez ryzyka utraty świadczenia i jak ocenić, czy dana czynność jest zgodna z celem zwolnienia?

Moim zdaniem będzie dużo trudniej postawić zarzut naruszenia zasad zwolnienia lekarskiego. Można założyć, iż spora część ubezpieczonych swoje aktywności podczas zwolnienia będzie tłumaczyć jako: incydentalne lub będące wynikiem istotnych okoliczności. Jest to jednak ryzyko, które najwyraźniej ustawodawca akceptuje, skoro wprowadzane są tak ogólnikowe pojęcia. W zasadzie tylko nieliczne przypadki będą odtąd oczywistymi naruszeniami przepisów, np. osoba z zapaleniem płuc biorąca udział w maratonie.

– Czyli będzie można iść do sklepu lub wyjechać np. nad morze, na działkę lub do rodziny w trakcie zwolnienia lekarskiego, bez ryzyka utraty prawa do zasiłku chorobowego? Do tej pory często było to kwestionowane przez ZUS. 

Tak, będzie można wyjechać np. nad morze, a wątpliwości w tym zakresie wynikają przede wszystkim z niewiedzy pacjentów oraz lekarzy. Zwolnienie lekarskie powinno wskazywać adres miejsca pobytu ubezpieczonego w czasie trwania niezdolności do pracy – powinien o niego pytać lekarz, a nie przyjmować adres z bazy danych i powinien go również podać pacjent. Nie ma przeszkód, aby wpisać np. adres apartamentu nad morzem – trzeba to jednak zrobić, aby wiadomo było, gdzie ewentualnie ZUS ma się udać na kontrolę.

– Czy możliwa będzie jakakolwiek praca podczas L4?

Tak, w przypadku czynności incydentalnych. Przykładowo będzie można podjechać do biura w celu złożenia podpisów na dokumentach, zalogować się do systemu i wysłać wiadomości e-mail itp.

– Jakie nowe obowiązki i ryzyka pojawiają się po stronie lekarzy wystawiających zwolnienia lekarskie? Czy nowe przepisy zmieniają sposób wystawiania zwolnień, np. w zakresie oceny aktywności pacjenta lub formułowania zaleceń?

Nie wyobrażam sobie, aby zmiany miały wejść w życie bez szkoleń lekarzy. Już teraz widać, że lekarzom brakuje uzupełnienia wiedzy w zakresie wystawiania zwolnień lekarskich o czym świadczy m.in. fakt, że zwolnienia często nie zawierają prawidłowej informacji o miejscu pobytu chorego. Poza tym ZUS będzie mógł zgłaszać się do podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych o dodatkowe informacje na temat chorego – osoby zarządzające takimi podmiotami powinny więc zainteresować się szkoleniami z zakresu tej ustawy. 

– Nowelizacja rozszerza także kompetencje kontrolne ZUS. Jak w praktyce będzie wyglądała kontrola i czy ubezpieczeni powinni spodziewać się większej intensywności działań?

W ograniczonym zakresie kontrolę powinien przeprowadzić płatnik składek zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych. Pracodawca, bo o nim mowa, ustala czy pracownik przebywa pod danym adresem podanym na zwolnieniu i czy nie wykonuje pracy zarobkowej. Oprócz pracodawcy uprawnienia kontrolne ma ZUS i te uprawnienia są teraz jeszcze rozszerzane. ZUS może: skierować ubezpieczonego na badanie do lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub do lekarza konsultanta, skierować ubezpieczonego na badania pomocnicze, zażądać od wystawiającego zaświadczenie lekarskie lub od podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, w którym wystawiono zaświadczenie lekarskie, udostępnienia dokumentacji medycznej dotyczącej ubezpieczonego lub chorego członka rodziny, stanowiącej podstawę wydania zaświadczenia lekarskiego lub udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie, zażądać od ubezpieczonego udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie. To, co się zmienia to konkretne sprecyzowanie, że ZUS będzie mógł prowadzić kontrolę w każdym miejscu przebywania ubezpieczonego w tym: miejscu zamieszkania, miejscu pobytu, miejscu wykonywania działalności gospodarczej.