Nobel z medycyny 2026 za optogenetykę i badania mózgu

5 października 2026 r. Instytut Karolinska przyznał Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za optogenetykę. Metoda kontroli neuronów światłem jest już oceniana pod kątem zastosowań w zaburzeniach widzenia, a prace obejmują też implanty ślimakowe.

Nagrodzone odkrycia zaczęły się od rodopsyny kanałowej, czyli channelrhodopsiny, białka znajdującego się na powierzchni komórki. Pod wpływem niebieskiego światła otwiera się kanał jonowy, napływ jonów wytwarza impuls elektryczny, a wprowadzenie białka do komórki nadaje jej światłoczułość. W 2005 roku opublikowano wyniki doświadczenia, w którym gen rodopsyny kanałowej wprowadzono do neuronów szczura, a następnie wywołano sygnał nerwowy za pomocą światła.

Optogenetyka umożliwia włączanie i wyłączanie aktywności pojedynczych komórek nerwowych w żywym mózgu

– mówi Thomas Perlmann, sekretarz generalny Zgromadzenia Noblowskiego.

• Trwają badania kliniczne nad wzrokiem u osób z retinitis pigmentosa: do siatkówki wprowadza się białko channelrhodopsin-2, a specjalne okulary emitują światło.
• Badacze mają nadzieję, że metoda umożliwi precyzyjniejszą stymulację nerwu słuchowego niż urządzenia elektryczne stosowane w implantach ślimakowych.
• Badania poza układem nerwowym wykazały, że rytm serca może wpływać na emocje, a określone komórki jelit wiążą się z preferowaniem cukru zamiast słodzików.

Metoda otrzymała nazwę optogenetyka w 2006 roku, a w 2010 roku „Nature Methods” ogłosiło ją „Metodą Roku”. W doświadczeniach pozwalała wybudzać śpiące myszy oraz odtwarzać określone wspomnienia, między innymi wywoływać strach przez aktywację neuronów związanych z pamięcią o niebezpiecznym doświadczeniu.

Optogenetyka daje nam możliwość mapowania mózgu w sposób, o jakim kiedyś mogliśmy tylko pomarzyć

– mówi Per Svenningsson, przewodniczący Komitetu Noblowskiego w dziedzinie fizjologii i medycyny.

Nagroda Nobla obchodzi 125-lecie. Pula wynosi 12 mln koron szwedzkich, czyli około 4 mln 670 tys. zł, i zostanie podzielona po równo. Laureaci otrzymają również złote medale z wizerunkiem Alfreda Nobla oraz kaligrafowane dyplomy.

• Karl Deisseroth, urodzony w 1971 roku w Bostonie, uzyskał tytuł doktora psychiatrii na Uniwersytecie Stanforda i jest profesorem bioinżynierii, psychiatrii oraz nauk behawioralnych na tej uczelni i w Instytucie Medycznym Howarda Hughesa.
• Peter Hegemann, urodzony w 1954 roku w Münster, obronił doktorat w Instytucie Biochemii Maxa Plancka w Martinsried i jest profesorem neurologii na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie.
• Georg Nagel, urodzony w 1953 roku w Weingarten, doktoryzował się na Uniwersytecie we Frankfurcie i jest profesorem fizjologii molekularnej roślin na Uniwersytecie w Würzburgu; nagrodzono go za odkrycia dokonane w Instytucie Biofizyki Maxa Plancka we Frankfurcie.