Nowe uprawnienia pielęgniarek i fizjoterapeutów przy zwolnieniach

Podpisana przez prezydenta nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadza istotne zmiany. Reforma porządkuje orzecznictwo lekarskie w ZUS, zmienia organizację pracy lekarzy orzeczników oraz rozszerza, w ściśle określonym zakresie, krąg osób uprawnionych do wystawiania zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy. Ustawa wzmacnia też kompetencje ZUS w zakresie kontroli zwolnień lekarskich.

Prezydent podpisał nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw. Regulacja opiera się na dwóch filarach: reformie orzecznictwa lekarskiego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych oraz zmianach dotyczących zwolnień lekarskich.

Celem ustawy jest usprawnienie i ujednolicenie sposobu wydawania orzeczeń przez lekarzy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a także zasad kontroli zwolnień lekarskich. Przepisy ustawy mają również na celu skrócenie czasu oczekiwania na orzeczenia oraz zapewnienie lepszych warunków pracy dla lekarzy orzeczników, co ma przyczynić się do ograniczenia braków kadrowych lekarzy orzeczników 

– czytamy w ustawie.

Nowe zasady pracy lekarzy orzeczników

Nowelizacja wprowadza większą elastyczność w zatrudnianiu lekarzy orzeczników. Będą oni mogli wykonywać swoje zadania zarówno na podstawie umowy o pracę, jak i umów cywilnoprawnych. Wyjątek dotyczy kluczowych stanowisk w strukturze orzecznictwa, m.in. naczelnego lekarza ZUS, jego zastępcy, głównego lekarza orzecznika oraz lekarzy inspektorów nadzoru orzecznictwa lekarskiego, które mają być obsadzane wyłącznie w ramach umowy o pracę. Ustawa zakłada również podniesienie wynagrodzeń tej grupy zawodowej. Wynagrodzenie zasadnicze lekarzy orzeczników ma być ustalane 

na podobnych zasadach, jak najniższe wynagrodzenia zasadnicze niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych. Resort pracy szacuje, że przełoży się to na około 25-procentowy wzrost wynagrodzeń. Co istotne, na stanowiska lekarzy orzeczników będą mogli być zatrudniani, co do zasady, także lekarze bez tytułu specjalisty (wymagany będzie m.in. 5-letni staż pracy).

Kto wystawi zwolnienie lekarskie?

Jedną z kluczowych zmian jest rozszerzenie katalogu osób uprawnionych do wystawiania zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy. Od 2026 r., obok lekarzy, będą mogli to robić także pielęgniarki oraz fizjoterapeuci. Ustawodawca wyraźnie jednak ogranicza zakres tych uprawnień. Pielęgniarka będzie mogła wystawić zaświadczenie wyłącznie w sytuacji, gdy pacjent nie jest zdolny do samodzielnego funkcjonowania. Z kolei fizjoterapeuta uzyska takie uprawnienie jedynie w związku ze sprawami dotyczącymi rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej. O skierowaniu sprawy do fizjoterapeuty lub pielęgniarki zdecyduje główny lekarz orzecznik.

Jednoosobowe orzekanie zamiast komisji

Zmiany obejmują również sam tryb orzekania. Nowe przepisy przewidują jednoosobowe wydawanie orzeczeń zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji, także w przypadku wniesienia sprzeciwu lub zarzutu wadliwości. W sprawach szczególnie skomplikowanych główny lekarz orzecznik lub jego zastępca będą mogli skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez skład trzech lekarzy orzeczników. Obecnie w I instancji orzeczenie wydawane jest jednoosobowo przez lekarza orzecznika, a w II instancji – każdorazowo przez komisję lekarską w trzyosobowym składzie.

Ustawa zmienia także strukturę organizacyjną orzecznictwa. Zadania związane z wydawaniem orzeczeń oraz bezpośrednim nadzorem nad tym procesem mają zostać skonsolidowane w centrach orzeczniczych tworzonych w oddziałach ZUS.

Doprecyzowanie zasad utraty zasiłku

Nowelizacja precyzuje również, w jakich sytuacjach można stracić prawo do zasiłku chorobowego. Dotyczy to przypadków wykonywania pracy zarobkowej w czasie zwolnienia, podejmowania aktywności niezgodnych z celem L4 (z wyjątkiem drobnych czynności, np. zakupów) lub działań mogących przedłużać okres choroby, takich jak intensywne wyjazdy w trakcie rekonwalescencji. 

Nowym rozwiązaniem jest także możliwość korzystania ze zwolnienia w jednym miejscu i jednoczesnego wykonywania innej pracy w innym, o ile charakter zatrudnienia na to pozwala, co ma znaczenie np. dla osób mających dwa etaty.

Szersze kompetencje kontrolne ZUS

Ustawa wzmacnia uprawnienia kontrolne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. ZUS będzie mógł kontrolować nie tylko osoby ubezpieczone, ale również osoby po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, sprawdzając, czy zwolnienie jest wykorzystywane zgodnie z jego celem. W ramach kontroli Zakład uzyska prawo żądania od wystawiającego zaświadczenie lub od podmiotu leczniczego dokumentacji medycznej ubezpieczonego lub chorego członka rodziny.

W przypadku zasiłku opiekuńczego kontrola obejmie także ustalenie, czy w gospodarstwie domowym nie ma innych osób, które mogłyby zapewnić opiekę.

Nowelizacja, z wyjątkiem przepisów przewidujących odrębne terminy, wejdzie w życie po upływie trzech miesięcy od dnia ogłoszenia.