Melatonina – bezpieczeństwo najpopularniejszego leku na bezsenność

Melatonina jest jednym z najczęściej stosowanych preparatów w leczeniu bezsenności. Ze względu na powszechną dostępność bywa postrzegana jako całkowicie bezpieczna, co nie zawsze znajduje pełne odzwierciedlenie w rzeczywistości. Jakie aspekty są istotne w codziennej praktyce?

Rola melatoniny w leczeniu bezsenności

Melatonina to endogenny hormon produkowany głównie przez szyszynkę, pełniący kluczową rolę w regulacji rytmu okołodobowego snu i czuwania. Jej wydzielanie jest zsynchronizowane z cyklem światło–ciemność i wzrasta w godzinach wieczornych, osiągając maksimum w nocy. Zaburzenia rytmu dobowego, starzenie się, ekspozycja na światło sztuczne oraz choroby współistniejące mogą prowadzić do obniżenia lub wydzielania melatoniny, co sprzyja zaburzeniom snu.

W praktyce klinicznej melatonina jest powszechnie stosowana w leczeniu bezsenności, zwłaszcza u osób starszych, pacjentów z opóźnioną fazą snu oraz w zaburzeniach rytmu dobowego. Jej popularność wynika przede wszystkim z wyższego, w porównaniu do leków nasennych, profilu bezpieczeństwa, szczególnie u osób starszych. Ponadto preparaty z melatoniną są dostępne bez recepty. Należy mieć jednak na uwadze, że zastosowanie melatoniny jest ograniczone przyczyną bezsenności – ponieważ naturalnie hormon ten reguluje sen i czuwanie, będzie skuteczny w postaciach bezsenności wynikających z jego zaburzeń. Natomiast u pacjentów powyżej 55. r.ż., ze względu na występujący wraz z wiekiem spadek wydzielania melatoniny, pozostaje ona najbezpieczniejszą formą terapii. 

Z klinicznego punktu widzenia istotne jest, że melatonina:

• ma najmniejszy wpływ na sprawność pacjenta, 
• nie powoduje tolerancji ani efektu odbicia,
• nie wykazuje potencjału uzależniającego.

Te cechy są często argumentem za jej bezpieczeństwem, ale nie oznaczają całkowitego braku działań niepożądanych.

Profil bezpieczeństwa – co mówią badania?

W badaniach klinicznych melatonina jest generalnie dobrze tolerowana, a działania niepożądane najczęściej są łagodne i przemijające. Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych należą:

• bóle głowy,
• senność dzienna,
• zawroty głowy,
• uczucie zmęczenia.

Część z badań nad działaniem melatoniny nie wykazywała różnicy w tej kwestii względem placebo. W wielu przeprowadzonych badaniach opierano się na populacji obciążonej innymi, poza bezsennością, chorobami. W związku z przyjmowaniem różnych leków i zważając na łagodny charakter wielu z raportowanych działań niepożądanych, można przypuszczać, że są związane z polipragmazją lub istniejącą chorobą, a nie działaniem melatoniny per se. Praktycznie nie raportowano ciężkich działań niepożądanych. 

Kontrowersyjne pozostają pojedyncze publikacje, wskazujące na potencjalne cięższe działania niepożądane melatoniny – nasilenie padaczki, opóźnienie dojrzewania czy insulinooporność. Ze względu na ograniczone i niespójne dane nie można wykluczyć, że stosowanie preparatów melatoniny wpływa na dojrzewanie płciowe, napady padaczkowe czy zaburzenia metaboliczne. Poza tym niektóre publikacje, opierające się na zdrowych uczestnikach badań, wykazały, że melatonina obniża ciśnienie tętnicze. 

Melatonina jest metabolizowana głównie przez izoenzym CYP1A2. W praktyce oznacza to potencjalne interakcje m.in. z fluwoksaminą, estrogenami, chinolonami (wzrost stężenia melatoniny) czy alkoholem, ryfampicyną, karbamazepiną (zmniejszają skuteczność melatoniny). Ponadto melatonina może nasilać działanie „zetek”. W praktyce ważne jest, by zapytać pacjenta z zaburzeniami snu o stosowane dotychczas preparaty, mając na uwadze, że chory może nie postrzegać melatoniny w kategorii leku. 

Praktyczne wskazówki dla lekarzy POZ

• Zawsze ustal przyczynę bezsenności – melatonina nie jest lekiem uniwersalnym.
• Preferuj najmniejszą skuteczną dawkę.
• Unikaj rutynowego, wielomiesięcznego stosowania bez kontroli (melatoninę stosuje się do 13 tygodni).
• Oceń ryzyko interakcji lekowych i wpływu na choroby pacjenta.
• Informuj pacjenta, że melatonina nie zastępuje zasad higieny snu.

Referencje:

• Wichniak, A., & Wierzbicka, A. (2024). Melatonina o przedłużonym uwalnianiu w terapii bezsenności – praktyczny przewodnik po algorytmie leczenia https://www.termedia.pl/Czasopismo/-98/pdf-54961-10?filename=melatonina.pdf 
• Wichniak, A., Bieńkowski, P., Dąbrowski, R., Mastalerz-Migas, A., & Rymaszewska, J. (2023). Leczenie bezsenności osób w starszym wieku: Zalecenia Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej i Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Psychiatria Polska, 57(3), 495–516. https://doi.org/10.12740/PP/OnlineFirst/161597
• Besag, F. M. C., Vasey, M. J., Lao, K. S. J., & Wong, I. C. K. (2019). Adverse Events Associated with Melatonin for the Treatment of Primary or Secondary Sleep Disorders: A Systematic Review. CNS drugs, 33(12), 1167–1186. https://doi.org/10.1007/s40263-019-00680-w
• Kennaway D. J. (2022). What do we really know about the safety and efficacy of melatonin for sleep disorders?. Current medical research and opinion, 38(2), 211–227. https://doi.org/10.1080/03007995.2021.2000714