Monitoring w gabinetach lekarskich – gdzie kończy się bezpieczeństwo, a zaczyna ingerencja w prywatność?

– Nowelizacja ustawy o działalności leczniczej poszerza uprawnienia kierowników podmiotów leczniczych w zakresie stosowania monitoringu wizyjnego w pomieszczeniach, w których udzielane są świadczenia zdrowotne. Pacjenci zwracają jednak uwagę, że nowe przepisy mogą nadmiernie ingerować w ich prawo do prywatności i ochrony danych osobowych. Co właściwie się zmieniło?
Nowelizacja ustawy o działalności leczniczej rozszerzyła możliwość stosowania monitoringu przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych, traktując go jako jeden z instrumentów zwiększania bezpieczeństwa pacjentów. Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 23a ust. 1 pkt 3 ustawy, kierownik podmiotu wykonującego działalność leczniczą może określić w regulaminie organizacyjnym sposób obserwacji pomieszczeń, w których udzielane są świadczenia zdrowotne, jeżeli jest to konieczne w procesie leczenia pacjentów lub do zapewnienia im bezpieczeństwa. Przepis ten dotyczy jednak wyłącznie określonego katalogu podmiotów, takich jak szpitale, zakłady opiekuńczo-lecznicze, pielęgnacyjno-opiekuńcze, zakłady rehabilitacji leczniczej oraz hospicja. Jest to katalog zamknięty, co oznacza, że regulacja nie obejmuje m.in. przychodni czy izb wytrzeźwień. Monitoring może być też stosowany w miejscach ogólnodostępnych, jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa pacjentów lub pracowników, a także w których są udzielane świadczenia zdrowotne oraz pobytu pacjentów, w szczególności pokoi łóżkowych, pomieszczeń higieniczno-sanitarnych, przebieralni, szatni, jeżeli wynika to z przepisów odrębnych. 

– Jakie warunki muszą zostać spełnione, aby monitoring w pomieszczeniach, gdzie udzielane są świadczenia zdrowotne, był legalny?
Ustawodawca, wprowadzając regulację art. 23a ustawy o działalności leczniczej, wskazał, że monitoring może być stosowany wyłącznie w określonych sytuacjach. Po pierwsze, monitoring może obejmować wyłącznie rejestrację obrazu – bez dźwięku. Po drugie, musi być stosowany z poszanowaniem intymności i godności pacjenta, w tym w sposób uniemożliwiający ukazywanie intymnych czynności fizjologicznych. Konieczne jest również każdorazowe uwzględnienie rzeczywistej potrzeby stosowania monitoringu w danym pomieszczeniu oraz zapewnienie odpowiedniej ochrony danych osobowych. Monitoring nie może być rozwiązaniem „na zapas” ani stosowany automatycznie – musi wynikać z konkretnej potrzeby związanej z procesem leczenia lub bezpieczeństwem pacjentów.

– Rzecznik Praw Obywatelskich podkreśla, że monitoring wizyjny w podmiotach leczniczych stanowi istotną ingerencję w prawo do prywatności pacjenta. Jakie obowiązki spoczywają w tym zakresie na kierownikach podmiotów leczniczych i personelu medycznym – zwłaszcza w kontekście RODO i tajemnicy lekarskiej?
Zgodnie z ustawą o działalności leczniczej to kierownik podmiotu wykonującego działalność leczniczą może określić w regulaminie organizacyjnym sposób obserwacji pomieszczeń, a jednocześnie odpowiada za wykorzystywanie monitoringu zgodnie z przepisami prawa. Jednocześnie monitoring w placówkach medycznych co do zasady wiąże się z przetwarzaniem szczególnych kategorii danych, w tym danych dotyczących zdrowia w rozumieniu art. 9 RODO, co wymaga stosowania podwyższonych standardów ochrony danych osobowych, w szczególności zasady minimalizacji, proporcjonalności oraz ograniczenia celu przetwarzania. W praktyce oznacza to, że kierownik podmiotu leczniczego ponosi odpowiedzialność nie tylko za formalne wprowadzenie monitoringu, ale również za ocenę jego niezbędności oraz proporcjonalności względem ingerencji w prawa pacjenta. Monitoring może być stosowany w pomieszczeniach udzielania świadczeń zdrowotnych wyłącznie wtedy, gdy jest to konieczne w procesie leczenia lub dla zapewnienia bezpieczeństwa pacjenta, przy jednoczesnym obowiązku rozważenia czy monitoring jest rzeczywiście potrzebny w danym pomieszczeniu oraz czy istnieją mniej inwazyjne środki realizacji tego celu.

– Czy pacjenci muszą być informowani o monitoringu? 
Wykorzystanie monitoringu w podmiotach leczniczych stanowi ingerencję w prawo do prywatności pacjenta, które podlega ochronie m.in. na podstawie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Z tego względu stosowanie monitoringu musi zawsze pozostawać w równowadze z obowiązkiem poszanowania intymności i godności pacjenta oraz zasadami ochrony danych osobowych. Co do zasady, zastosowanie monitoringu nie wymaga uzyskania zgody pacjenta, ponieważ przetwarzanie danych osobowych w ochronie zdrowia może opierać się na innych podstawach legalności przewidzianych w RODO, w szczególności na przesłance niezbędności do celów profilaktyki zdrowotnej, diagnostyki lub leczenia (art. 9 ust. 2 lit. h RODO). Nie oznacza to jednak dowolności, monitoring nie może bowiem naruszać intymności ani godności pacjenta i powinien być stosowany wyłącznie wtedy, gdy jest to uzasadnione np. bezpieczeństwem lub procesem leczenia. Kluczowe znaczenie ma obowiązek informacyjny, pacjent musi zostać poinformowany o stosowaniu monitoringu. W praktyce oznacza to konieczność odpowiedniego oznaczenia pomieszczeń objętych monitoringiem oraz przekazania pacjentowi informacji o monitoringu przed udzieleniem świadczenia zdrowotnego.

– Kto i na jakich zasadach może mieć dostęp do nagrań z monitoringu, jak długo mogą być one przechowywane i w jakich celach wolno je wykorzystywać?
Dostęp do nagrań z monitoringu jest ściśle ograniczony i może być przyznany wyłącznie osobom upoważnionym. Z literalnego brzmienia art. 23a ustawy o działalności leczniczej wynika, że nagrania obrazu zawierające dane osobowe mogą być przetwarzane wyłącznie do celów, dla których zostały zebrane, i przechowywane przez okres nie dłuższy niż 3 miesiące od dnia nagrania. W praktyce oznacza to brak możliwości wykorzystywania nagrań z monitoringu np. w celach szkoleniowych czy organizacyjnych.

– Jakie konsekwencje prawne grożą podmiotowi leczniczemu lub personelowi medycznemu za nieprawidłowe lub nadmierne stosowanie monitoringu – zarówno na gruncie prawa pacjenta, jak i prawa pracy oraz ochrony danych osobowych?
Na gruncie art. 23a ustawy o działalności leczniczej nieprawidłowe lub nadmierne stosowanie monitoringu może w pierwszej kolejności prowadzić do naruszenia praw pacjenta, w szczególności prawa do prywatności, godności i intymności, co może skutkować odpowiedzialnością cywilną podmiotu leczniczego za naruszenie dóbr osobistych pacjenta, a także możliwością wszczęcia postępowania przez Rzecznika Praw Pacjenta. Naruszenie zasad stosowania monitoringu może również skutkować odpowiedzialnością na gruncie ochrony danych osobowych, ponieważ monitoring w podmiotach leczniczych wiąże się z przetwarzaniem szczególnych kategorii danych, w tym danych dotyczących zdrowia. W przypadku przetwarzania niezgodnego z RODO, prezes UODO może nałożyć administracyjną karę pieniężną, nakazać ograniczenie lub zaprzestanie przetwarzania danych oraz wdrożenie odpowiednich środków naprawczych.

Z kolei na gruncie prawa pracy, nieprawidłowe stosowanie monitoringu może prowadzić do naruszenia dóbr osobistych pracowników lub przepisów dotyczących dopuszczalności monitorowania pracowników, co może skutkować roszczeniami cywilnymi pracownika wobec pracodawcy, kontrolą Państwowej Inspekcji Pracy oraz odpowiedzialnością pracodawcy za naruszenie przepisów prawa pracy. W konsekwencji naruszenie wymogów art. 23a może prowadzić do kumulacji odpowiedzialności prawnej podmiotu leczniczego na kilku płaszczyznach jednocześnie.