Spis treści
Treść sponsorowana
17.11.2026
·

Diagnozuj i lecz: Trudna do wyrównania cukrzyca i przewlekłe wyczerpanie – kiedy pomyśleć o hipogonadyzmie?

100%

Przewlekłe zmęczenie, spadek wydolności czy zaburzenia erekcji u pacjenta z cukrzycą typu 2 łatwo przypisać hiperglikemii, otyłości albo przewlekłemu stresowi. Tymczasem hipogonadyzm występuje u mężczyzn z DM2 częściej niż w populacji bez cukrzycy, a obniżone stężenie testosteronu wiąże się z mniej korzystnym profilem kardiometabolicznym. Nie oznacza to jednak, że stwierdzenie niskiego stężenia testosteronu u pacjenta z cukrzycą w każdym przypadku wymaga terapii zastępczej [1].

Szczególnie u mężczyzn z nadmierną masą ciała obniżone stężenie testosteronu całkowitego może wynikać z redukcji SHBG i odpowiadać tzw. pseudohipogonadyzmowi otyłościowemu. Rozpoznanie rzeczywistego hipogonadyzmu wymaga dlatego połączenia typowych objawów klinicznych z powtarzalnie obniżonym stężeniem testosteronu i oceną osi podwzgórze–przysadka–jądra [2].

1
1

Wywiad

54-letni mężczyzna zgłosił się do gabinetu POZ z powodu narastającego od kilku miesięcy uczucia wyczerpania. Niecałe 9 lat temu rozpoznano u niego cukrzycę typu 2. Pomimo regularnego przyjmowania leków i kolejnych modyfikacji terapii HbA1c od kilku miesięcy utrzymuje się w granicach 8,2–8,8% (przy indywidualnym celu ≤7,0%).

Początkowo pacjent wiązał pogorszenie samopoczucia z cukrzycą oraz intensywną pracą w warsztacie samochodowym. Z czasem zauważył jednak, że ma znacznie mniej energii także w dni wolne, gorzej toleruje wysiłek, a aktywności, które wcześniej nie sprawiały mu trudności, zaczęły wymagać wyraźnie większego wysiłku.

W pogłębionym wywiadzie przyznaje, że w ostatnich miesiącach wyraźnie zmniejszyło się również libido, poranne erekcje występują sporadycznie, a jakość erekcji podczas współżycia pogorszyła się. Neguje jednak całkowitą utratę erekcji.

Leki na stałe:

Mężczyzna nie przyjmuje opioidów, glikokortykosteroidów ani androgenów anabolicznych. Nie przebył chemioterapii ani radioterapii. Neguje występowanie przewlekłych bólów głowy, zaburzeń pola widzenia i mlekotoku. Wywiad (w tym z wykorzystaniem skali STOP-BANG i skali Epworth) wskazuje na zasadność poszerzenia diagnostyki w kierunku obturacyjnego bezdechu sennego.

Pacjent nie przebył zawału serca, udaru mózgu ani ŻChZZ, nie ma rozpoznanej niewydolności serca, neguje ból dławicowy i chromanie przestankowe; wywiad rodzinny w kierunku ŻChZZ jest ujemny. Neguje również nikotynizm (obecnie i wywiadzie).

Ma dwoje dorosłych dzieci i nie planuje więcej potomstwa.

Badanie fizykalne

Pacjent w stanie ogólnym dobrym, wydolny krążeniowo i oddechowo. 

W pomiarach:

  • BP 119/69 mmHg, 
  • HR 72/min,
  • masa ciała 96 kg przy wzroście 178 cm (BMI 30,3 kg/m2),
  • obwód talii: 104 cm.

W badaniu fizykalnym nad polami płucnymi obustronnie szmer pęcherzykowy prawidłowy. Brzuch palpacyjnie miękki, bez oporów patologicznych i bez objawów otrzewnowych.

Nie stwierdzono ginekomastii ani niepokojących zmian w obrębie gruczołów piersiowych. Owłosienie o typowo męskim charakterze. Jądra symetryczne, bez wyczuwalnych zmian ogniskowych, o nieznacznie zmniejszonej objętości.

Nie wykazano klinicznych cech dystalnej polineuropatii ani stopy cukrzycowej, a aktualne badanie dna oka (opis w dokumentacji) nie wykazało retinopatii cukrzycowej. Nie stwierdzono również objawów niewydolności serca ani choroby niedokrwiennej. Wyniki te nie wykluczały wieloczynnikowego wpływu cukrzycy na zaburzenia erekcji, ale nie wyjaśniały współistnienia wyraźnego spadku libido i zaniku większości spontanicznych erekcji porannych.

Dalsze postępowanie

Intensyfikacja leczenia cukrzycy

Ze względu na utrzymujące się od kilku miesięcy wartości HbA1c 8,2–8,8%, znacznie przekraczające indywidualny cel terapeutyczny (≤7,0%), zdecydowano o intensyfikacji leczenia cukrzycy [3].

Ze względu na utrzymujące się niewyrównanie metaboliczne oraz BMI 30,3 kg/m2 omówiono z pacjentem również zasadność dołączenia do metforminy XR (2000 mg/dobę) i dapagliflozyny (10 mg/dobę) agonisty receptora GLP-1 lub podwójnego agonisty receptorów GIP/GLP-1 [3]. Po uwzględnieniu potencjalnych przeciwwskazań, preferencji chorego i możliwości finansowych zdecydowano o rozszerzeniu terapii o semaglutyd ze stopniową eskalacją dawki.

Jednocześnie zalecono modyfikację sposobu żywienia ukierunkowaną na umiarkowany deficyt energetyczny i redukcję masy ciała oraz regularną aktywność fizyczną dostosowaną do aktualnej tolerancji wysiłku [3]. Zaplanowano ponowną ocenę HbA1c po około 3 miesiącach.

Diagnostyka w kierunku hipogonadyzmu

Obraz kliniczny nie pozwala sprowadzić dolegliwości wyłącznie do niewyrównanej cukrzycy. Narastającemu wyczerpaniu i pogorszeniu tolerancji wysiłku towarzyszyły bowiem zmniejszenie libido, rzadsze spontaniczne erekcje poranne oraz pogorszenie jakości erekcji. Wysunięto więc podejrzenie zaburzeń gospodarki hormonów steroidowych, przede wszystkim niedoboru androgenów.

Jednocześnie wyjaśniono pacjentowi, że same objawy nie pozwalają rozpoznać hipogonadyzmu. Szczególnie u mężczyzn z nadmierną masą ciała i zaburzeniami metabolicznymi obniżone stężenie testosteronu całkowitego może wynikać ze zmniejszenia stężenia SHBG i nie musi oznaczać rzeczywistego niedoboru androgenów [2]. Dlatego diagnostyka powinna łączyć ocenę kliniczną z prawidłowo wykonanymi oznaczeniami hormonalnymi, obejmującymi m.in. testosteron całkowity, SHBG oraz LH i FSH. 

Ze względu na brak możliwości zlecenia odpowiednich oznaczeń hormonalnych w ramach diagnostyki POZ pacjentowi zaproponowano skierowanie do poradni endokrynologicznej. Mężczyzna był jednak świadomy, że na konsultację w ramach NFZ może oczekiwać wiele miesięcy, i zapytał, czy może wykonać potrzebne badania odpłatnie, a następnie zgłosić się z kompletem wyników na prywatną konsultację endokrynologiczną.

W tej sytuacji rozpisano listę badań, które warto wykonać przed wizytą u specjalisty (oprócz badań zalecanych w ramach okresowej kontroli cukrzycy, oceny jej powikłań i bezpieczeństwa leczenia – kreatyniny, UACR, ALT, AST, Na, K, lipidogramu, badania ogólnego moczu, a także CK w poszukiwaniu działań niepożądanych statyny oraz witaminę B12, której niedobór może wystąpić w przebiegu leczenia metforminą i musi zostać uwzględniony w diagnostyce różnicowej):

  • testosteron całkowity – rano, najlepiej między 7:00 a 10:00, na czczo;
  • w przypadku obniżonego wyniku – ponowne oznaczenie testosteronu całkowitego w innym dniu, również rano i na czczo;
  • SHBG;
  • LH;
  • FSH;
  • prolaktyna;
  • morfologia krwi obwodowej (z oznaczeniem hemoglobiny i hematokrytu);
  • PSA.

Podkreślono, że pojedynczy obniżony wynik testosteronu nie powinien stanowić podstawy rozpoznania [4]. 

Pacjent zdecydował się na taki wariant postępowania. Nie zgłosił się ponownie do POZ z wynikami – po ich otrzymaniu od razu umówił prywatną konsultację endokrynologiczną.

Wystawiono również skierowanie do oddziału internistycznego wykonującego badanie polisomnograficzne celem diagnostyki obturacyjnego bezdechu sennego.

Ponowna wizyta w POZ po kilku miesiącach

Po około 4 miesiącach pacjent ponownie pojawił się w gabinecie POZ, tym razem z prośbą o kontynuację recepty na testosteron w żelu (np. Seltigex), który został w międzyczasie włączony przez endokrynologa.

Przyniósł dokumentację z prywatnej wizyty oraz wyniki badań, z którymi się na nią wcześniej zgłosił (wykonanymi bezpośrednio po poprzedniej wizycie w POZ).

BadanieWynikZakres referencyjny / cel terapeutyczny
HbA1c
8,2%
≤7,0%
testosteron całkowity – I oznaczenie
7,4 nmol/l
ok. 8–28 nmol/l
testosteron całkowity – II oznaczenie
7,1 nmol/l
ok. 8–28 nmol/l
SHBG
30 nmol/l
ok. 12–50 nmol/l
LH
12,4 IU/l
ok. 1–8 IU/l
FSH
15,2 IU/l
ok. 1–8 IU/l
prolaktyna
17 ng/ml
<20 ng/ml
Hb
16,0 g/dl
13–18 g/dl
Hct
48,1%
40–50%
TSH
1,7 mIU/l
0,4–4 mIU/l
witamina B12
312 pmol/l
148–740 pmol/l
PSA
0,8 ng/ml
<4,0 ng/ml

Inne zlecone badania (kreatynina, UACR, ALT, AST, Na, K, lipidogram, badanie ogólne moczu) bez odchyleń. Oba oznaczenia testosteronu wykonano rano, na czczo, w tym samym laboratorium.

W przypadku ocenianego pacjenta nie obserwowano typowego obrazu pseudohipogonadyzmu związanego z otyłością, w którym obniżeniu testosteronu całkowitego i SHBG zwykle towarzyszą prawidłowe LH i FSH – testosteron był powtarzalnie obniżony, SHBG nie było istotnie zmniejszone, natomiast LH i FSH były podwyższone. Taki profil, w połączeniu z objawami klinicznymi, przemawiał za hipogonadyzmem hipergonadotropowym [2].

Informacje z konsultacji endokrynologicznej

Z dokumentacji wynikało, że endokrynolog ponownie zebrał wywiad dotyczący m.in. funkcji seksualnych, płodności, stosowanych leków, chorób współistniejących i potencjalnych przeciwwskazań do terapii testosteronem (w wykonanej polisomnografii uzyskano AHI 3,8/h, bez istotnych desaturacji i bez cech obturacyjnego bezdechu sennego; w badaniu per rectum gruczoł krokowy niepowiększony, symetryczny, o gładkiej powierzchni i prawidłowej, elastycznej konsystencji, niebolesny palpacyjnie, bez wyczuwalnych guzków ani stwardnień; bruzda pośrodkowa zachowana). W kontekście diagnostyki zaburzeń funkcji jąder pacjent negował wnętrostwo i orchidopeksję w dzieciństwie, przebyte zapalenie jąder, skręt lub istotny uraz jąder, operacje w obrębie moszny oraz ekspozycję na leczenie gonadotoksyczne.

Na podstawie:

  • zmniejszenia libido,
  • rzadszych spontanicznych erekcji,
  • pogorszenia jakości erekcji,
  • przewlekłego spadku energii i wydolności,
  • dwóch niezależnych niskich stężeń testosteronu całkowitego,
  • podwyższonych stężeń LH i FSH,

rozpoznano objawowy hipogonadyzm hipergonadotropowy. Ze względu na nieustaloną etiologię, celem poszerzenia diagnostyki zlecono badanie kariotypu (w kierunku zespołu Klinefeltera). Nie zlecono natomiast MRI przysadki (pacjent miał podwyższone, a nie nieadekwatnie niskie gonadotropiny, prawidłową prolaktynę i nie zgłaszał objawów sugerujących zmianę w okolicy podwzgórzowo-przysadkowej).

Przed rozpoczęciem leczenia substytucyjnego specjalista uwzględnił również wynik PSA i morfologii krwi obwodowej oraz ocenił ryzyko leczenia (w tym onkologicznego – raka prostaty). Następnie zalecił testosteronową terapię zastępczą w postaci żelu przezskórnego 16,2 mg/g (np. Seltigex), początkowo w dawce 40,5 mg testosteronu raz na dobę rano (2 naciśnięcia pompki dozującej) [5].

Przeszkolono również pacjenta w zakresie prawidłowej aplikacji żelu (np. Seltigex) oraz zapobiegania przypadkowemu przeniesieniu testosteronu na inne osoby. Zalecono nakładanie preparatu na czystą, suchą i zdrową skórę barków lub ramion, pozostawienie go do wyschnięcia, a następnie dokładne umycie rąk wodą z mydłem i zakrycie miejsca aplikacji odzieżą. Poinformowano także, że przed bliskim kontaktem fizycznym z inną osobą miejsce aplikacji należy – po upływie co najmniej 1 godziny od nałożenia preparatu – umyć wodą z mydłem i ponownie zakryć czystą odzieżą, aby ograniczyć ryzyko transferu testosteronu przez skórę. 

Dlaczego na początku wybrano żel?

W dokumentacji specjalista zwrócił uwagę, że postać przezskórna była w tym przypadku szczególnie korzystna ze względu na możliwość precyzyjnego, stopniowego dostosowywania dawki. W przypadku żelu 16,2 mg/g (np. Seltigex) jedno naciśnięcie pompki dostarcza 20,25 mg testosteronu; zalecana dawka początkowa wynosi 40,5 mg/dobę, a dawkę można następnie zwiększać lub zmniejszać o jedno naciśnięcie pompki zależnie od odpowiedzi klinicznej i wyników badań laboratoryjnych [5].

Dodatkową zaletą tej postaci jest brak efektu depot. Po zastosowaniu przezskórnym stężenie testosteronu utrzymuje się na względnie stałym poziomie w ciągu doby, a po zakończeniu leczenia jego stężenie zaczyna spadać po około 24 godzinach i wraca do wartości wyjściowych zwykle w ciągu 72–96 godzin [5]. W tym przypadku ma to szczególne znaczenie ze względu na wartość Hct wyjściowo zbliżoną do górnej granicy zakresu referencyjnego oraz równoczesne stosowanie inhibitora SGLT2.

Forma żelu odpowiada również na preferencje pacjenta. W ramach intensyfikacji leczenia cukrzycy rozpoczął on terapię semaglutydem podawanym we wstrzyknięciu, dlatego zależało mu, aby nie zwiększać liczby terapii wymagających iniekcji. Z tego względu codzienna aplikacja testosteronu w postaci żelu była dla niego rozwiązaniem bardziej akceptowalnym niż kolejny lek podawany parenteralnie. Wybór żelu przezskórnego (np. Seltigex) pozwolił więc połączyć możliwość elastycznego dostosowywania dawki z preferowaną przez pacjenta nieiniekcyjną drogą podania. 

Z praktycznego punktu widzenia znaczenie ma również długoterminowa dostępność ekonomiczna dla pacjenta. Generyczna opcja testosteronu w żelu 16,2 mg/g (np. Seltigex) jest objęta refundacją w potwierdzonym hipogonadyzmie, dzięki czemu koszt ponoszony przez pacjenta może być istotnie niższy od pełnej ceny preparatu. 

Jak pacjent toleruje leczenie?

Podczas ponownej wizyty w POZ pacjent stosował testosteron (np. Seltigex) od około 3 miesięcy.

Tolerancję leczenia oceniał jako bardzo dobrą. Nie obserwował istotnych reakcji skórnych w miejscu aplikacji, obrzęków, duszności ani nowych objawów ze strony dolnych dróg moczowych.

Jednocześnie zgłaszał wyraźną poprawę:

  • zwiększenie energii w ciągu dnia,
  • poprawę tolerancji wysiłku,
  • powrót zainteresowania aktywnością fizyczną,
  • zwiększenie libido,
  • częstsze poranne erekcje,
  • poprawę jakości erekcji podczas współżycia.

Uczucie wyczerpania, które kilka miesięcy wcześniej było głównym powodem zgłoszenia się do POZ, wyraźnie się zmniejszyło.

Pacjent przyniósł również aktualne wyniki wykonane zgodnie z zaleceniem endokrynologa:

BadaniePrzed TRTPo ok. 3 miesiącach
testosteron całkowity
7,1 nmol/l
18,2 nmol/l
Hb
16,0 g/dl
16,6 g/dl
Hct
48,1%
49,9%
PSA
0,8 ng/ml
0,9 ng/ml
HbA1c
8,2%
7,1%

Stężenie testosteronu oznaczono rano przed zastosowaniem kolejnej dawki żelu.

Nie stwierdzono przesłanek wymagających przerwania leczenia, jednak ze względu na wyjściowo wysoką wartość hematokrytu, jego wzrost podczas TRT oraz współistniejące czynniki ryzyka zaplanowano kontrolę morfologii krwi obwodowej z uwzględnieniem Hb i Hct co 3 miesiące w pierwszym roku leczenia (czyli następnie po 6., 9. i 12. miesiącu od rozpoczęcia terapii), a później co najmniej co 6 miesięcy [6]. W przypadku utrzymywania się tendencji wzrostowej hematokrytu kontrole należy wykonywać częściej. Zgodnie z wytycznymi EAU hematokryt >54% wymaga interwencji – przerwania terapii lub redukcji ekspozycji, zaś po normalizacji można rozważyć ponowne włączenie testosteronu w mniejszej dawce; w zależności od sytuacji klinicznej wskazana może być również flebotomia [6]. 

Konieczne jest również coroczne badanie prostaty per rectum wraz z kontrolą ciśnienia tętniczego, profilu lipidowego, parametrów wątrobowych i wyrównania cukrzycy [6].

Jednocześnie uzyskano poprawę wyrównania cukrzycy po intensyfikacji leczenia przeciwcukrzycowego – HbA1c zmniejszyła się do 7,1%, czyli wartości bliskiej indywidualnemu celowi terapeutycznemu tego pacjenta (≤7,0%) [3].

Co, jeśli hematokryt będzie dalej wzrastał?

Jeżeli podczas kolejnych kontroli hematokryt będzie nadal narastał lub stężenie testosteronu przekroczy pożądany zakres, zastosowana postać leczenia umożliwia zmniejszenie dawki testosteronu (np. Seltigex) o jedno naciśnięcie pompki (z 40,5 do 20,25 mg/dobę) i ponowną ocenę odpowiedzi klinicznej oraz laboratoryjnej [5]. Taki sposób dawkowania pozwala na prostą i szybką korektę terapii bez oczekiwania na wygaśnięcie działania preparatu depot. 

W przypadku utrzymywania się ponadnormatywnego stężenia testosteronu mimo stosowania najmniejszej dawki 20,25 mg/dobę leczenie tym preparatem należy przerwać [5]. 

Z punktu widzenia codziennej praktyki oznacza to, że żel (np. Seltigex) daje możliwość szybkiego i precyzyjnego reagowania na zmianę parametrów bezpieczeństwa, co jest szczególnie cenne na początku TRT i u pacjentów wymagających uważnej kontroli hematokrytu [5].

Take-home message

  • U mężczyzny z cukrzycą typu 2 przewlekłe wyczerpanie i pogorszenie tolerancji wysiłku nie powinny być automatycznie przypisywane wyłącznie niewyrównanej glikemii – szczególnie jeśli współistnieją spadek libido, rzadsze poranne erekcje i pogorszenie jakości wzwodu.
  • Rozpoznanie hipogonadyzmu wymaga zgodności objawów klinicznych z co najmniej dwoma niezależnymi, porannymi oznaczeniami testosteronu; pojedynczy niski wynik nie jest wystarczający.
  • U pacjentów z nadwagą i zaburzeniami metabolicznymi warto ocenić również SHBG oraz LH i FSH, aby odróżnić rzeczywisty hipogonadyzm od pseudohipogonadyzmu związanego z otyłością.
  • Wybór testosteronu w żelu (np. Seltigex) może być szczególnie korzystny na początku TRT, gdy istotna jest możliwość szybkiego dostosowania dawki i ograniczenia ekspozycji w razie wzrostu stężenia testosteronu lub hematokrytu.
  • U pacjenta leczonego jednocześnie inhibitorem SGLT2 należy zachować szczególną czujność wobec narastania hematokrytu.

Źródła

  1. Malipatil, N. S., Yadegarfar, G., Lunt, M., Keevil, B., Siddals, K., Livingston, M., Roberts, S., Narayanan, P., Rutter, M., Gibson, J. M., Donn, R., Hackett, G., Jones, T. H., & Heald, A. (2019). Male hypogonadism: 14-year prospective outcome in 550 men with type 2 diabetes. Endocrinology, diabetes & metabolism, 2(3), e00064. https:​/​/​doi.​org/​10.​1002/​edm2.​64
  2. Muir, C. A., Wittert, G. A., & Handelsman, D. J. (2025). Approach to the Patient: Low Testosterone Concentrations in Men With Obesity. The Journal of clinical endocrinology and metabolism, 110(9), e3125–e3130. https:​/​/​doi.​org/​10.​1210/​clinem/​dgaf137 
  3. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. (2026). Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2026. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Current Topics in Diabetes, 6(1), 1–175. https:​/​/​ptdiab.​pl/​zalecenia-​ptd/​zalecenia-​kliniczne-​dotyczace-​postepowania-​u-​osob-​z-​cukrzyca-​2026 
  4. Bhasin, S., Brito, J. P., Cunningham, G. R., Hayes, F. J., Hodis, H. N., Matsumoto, A. M., Snyder, P. J., Swerdloff, R. S., Wu, F. C., & Yialamas, M. A. (2018). Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of clinical endocrinology and metabolism, 103(5), 1715–1744. https:​/​/​doi.​org/​10.​1210/​jc.​2018-​00229 
  5. Seltigex. Charakterystyka Produktu Leczniczego
  6. Corona, G., Morgado, L. A., Boeri, L., Capogrosso, P., Cocci, A., Dinkelman-Smit, M., Emmanuel, A., Falcone, M., Jensen, C. F. S., Gül, M., Kalkanli, A., Kadioğlu, A., Russo, G. I., Serefoglu, E. C., Verze, P., Minhas, S., & Salonia, A. (2026). EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: A summary of the 2026 Recommendations for Measurement and Biochemical Confirmation of Hypogonadism. European Urology Focus. https:​/​/​doi.​org/​10.​1016/​j.​euf.​2026.​04.​015

Zaloguj się

Zapomniałaś/eś hasła?

lub
Logujesz się na komputerze służbowym?
Nie masz konta? Zarejestruj się
Ten serwis jest chroniony przez reCAPTCHA oraz Google (Polityka prywatności oraz Regulamin reCAPTCHA).